Krótka historia Uzbekistanu w sześciu rzeczach, które wciąż można zobaczyć

Malowidło z Afrasiyabu to najważniejszy dokument przedislamskiej Samarkandy. Miasto było wówczas stolicą Sogdu, a sogdyjscy kupcy handlowali od Chin po Bizancjum. Malowidła ścienne pokazują posłów przyjmowanych przez władcę Samarkandy. Kogo dokładnie przedstawiono i jak odczytywać tę scenę, wciąż jest przedmiotem sporów. Ale lista gości mówi więcej niż jakikolwiek podręcznik: ludzie przybywali tu ze wszystkich stron.

Coś z tamtego świata przetrwało też poza muzeum. Nowruz, wiosenne święto, które Uzbekistan obchodzi co roku w marcu, jest starszy od islamu; jego korzenie sięgają przedislamskich, w tym zaratusztriańskich, tradycji regionu. Tędy przeszedł też Aleksander Wielki: w 329 roku p.n.e. jego armia dotarła do Marakandy, jak Grecy nazywali Samarkandę – miasta już wtedy starego.

Malowidło nabiera sensu dopiero wtedy, gdy ktoś je objaśni. Jego historię i dzieje otaczającego je wzgórza opowiadamy w artykule muzea Samarkandy i Buchary, a całą podróż budujemy wokół niego w wycieczce Ambasadorowie z Afrasiyabu.

Na dalekim południu, pod Termezem i kilka kilometrów od Amu-darii, pod ochronną kopułą stoi gliniana stupa. Należała do buddyjskiego klasztoru Fayaz Tepe, który liczy około dwóch tysięcy lat. Buddyzm przyszedł tu szlakami handlowymi, a Termez przez stulecia był jednym z jego ośrodków w Azji Środkowej.

Zaskakuje kierunek wędrówki. Z tych ziem buddyzm szedł dalej na wschód, do Chin. Uzbekistan wyobrażamy sobie zwykle jako kraj minaretów, a na południu widać, jak wyglądało tu życie religijne przed islamem: cele mnichów, pozostałości dziedzińca, sama stupa. Nasz przewodnik po Termezie opisuje stanowiska i dojazd.

Armie arabskie dotarły do regionu na początku VIII wieku. To, co nastąpiło potem, raczej nie mieściło się w planach zdobywców: tutejsi uczeni stali się gwiazdami całego świata islamu. Urodzony w Bucharze imam al-Buchari zebrał zbiór hadisów, który muzułmanie sunniccy uważają za najbardziej wiarygodny. Al-Chwarizmi z Chorezmu pracował w Bagdadzie; od jego imienia pochodzi słowo „algorytm”, a od tytułu jego traktatu słowo „algebra”.

Z tamtej epoki Buchara zachowała Mauzoleum Samanidów, sześcian z wypalanej cegły z początku X wieku. Cegły ułożono tak, że ściany wyglądają na plecione, jak kosz. W południe widać jeden wzór, pod wieczór cienie rysują inny.

W 1220 roku przyszli Mongołowie. Buchara i Samarkanda zostały złupione; starego miasta na wzgórzu Afrasiyab nigdy nie odbudowano, a Samarkanda wyrosła na nowo obok. Mauzoleum Samanidów przetrwało. Miejscowi mówią, że było wtedy przysypane ziemią i piaskiem, a zdobywcy po prostu go nie zauważyli. To legenda, ale dobra. Zobacz je pieszo z naszymi wskazówkami o Mauzoleum Samanidów i Bolo-Hauz.

Minaret Kalyan w Bucharze zbudowano w 1127 roku. Od prawie dziewięciuset lat jest najwyższą budowlą starego miasta i wiąże się z nim kolejna mongolska opowieść. Według legendy Czyngis-chan odchylił głowę, by zobaczyć szczyt, spadła mu czapka, a on kazał oszczędzić wieżę. Historycy traktują tę opowieść ostrożnie. Fakt pozostaje: stojący obok meczet zniszczono, a minaret stoi do dziś.

To, co przyszło po najeździe, jest równie ciekawe. Gdy podbój się skończył, ogromne państwo mongolskie na pewien czas uczyniło drogi z Chin nad Morze Śródziemne bezpieczniejszymi niż wcześniej. Handel nie ustał; z czasem znów rozkwitł. Więcej o placu u stóp minaretu na naszej stronie o Poi Kalyan.

Amir Timur urodził się w 1336 roku pod Szachrisabzem. Zbudował ogromne imperium, uczynił Samarkandę swoją stolicą i wypełnił ją kopułami, które do dziś wyznaczają panoramę miasta. Najbardziej intrygujący zabytek epoki zbudował jednak jego wnuk.

Ulugh Bega pamięta się raczej z astronomii niż z bitew. W latach 20. XV wieku zbudował obserwatorium na wzgórzu za Samarkandą, a jego tablice gwiazd należały do najdokładniejszych w swoich czasach. Po jego śmierci obserwatorium popadło w ruinę, a jego miejsce zapomniano. W 1908 roku archeolog Wasilij Wiatkin odnalazł je na nowo.

Dziś schodzisz po stopniach do wąskiego podziemnego przejścia. Przetrwała tam część gigantycznego instrumentu: obłożony marmurem łuk schodzący w głąb skały. Poza tym nie zostało prawie nic, ale z tego łuku łatwo wyobrazić sobie skalę całości. Więcej na naszej stronie o obserwatorium Ulugh Bega.

W Chiwie, przy zachodniej bramie Itchan Kala, stoi szeroki turkusowy minaret Kalta-Minor. Jest niski, bo nigdy go nie ukończono. Chan Muhammad Amin planował bardzo wysoką wieżę, ale zmarł w 1855 roku i budowę porzucono.

Wieża streszcza ostatnie stulecia przed Rosją. Państwo Timurydów się rozpadło. W XVI wieku powstały chanaty bucharski i chiwański, a w XVIII wieku dołączył do nich chanat kokandzki. Rywalizowały ze sobą, co jest jednym z powodów, dla których Chiwa wygląda tak inaczej niż Samarkanda czy Buchara. W drugiej połowie XIX wieku chanat kokandzki wszedł w skład Imperium Rosyjskiego, a Buchara i Chiwa pozostały jego protektoratami do 1920 roku. Uzbecka Socjalistyczna Republika Radziecka powstała w 1924 roku, a w 1991 roku Uzbekistan uzyskał niepodległość. Historię wieży opowiadamy na naszej stronie o Kalta-Minor i Islam Khoja.

Rozdział radziecki najłatwiej zobaczyć w Taszkencie. 26 kwietnia 1966 roku trzęsienie ziemi poważnie zniszczyło miasto, a jego centrum odbudowano. W lipcu 2026 roku dziesięć budynków z tamtej epoki, od bazaru Czorsu po stację metra Kosmonavtlar, wpisano na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. Historia wciąż się tu dopisuje. Przejdź tę trasę z naszym przewodnikiem po modernizmie Taszkentu.