English
Русский
Italiano
Español
Français
Deutsch
中文
日本語
Português
עברית
Türkçe
한국어
Svenska
Suomi
Polski
Miejsca w tym artykule: Samarkanda · Buchara · Chiwa · Taszkent
Obiekty UNESCO w Uzbekistanie: co naprawdę na nich zobaczysz
Ósma rano na Czy wiesz, że…? Kopuła Chorsu jest młodsza niż taszkenckie metro Handel na starym skrzyżowaniu trwa od wieków, ale budynek pod kopułą otwarto dopiero w 1990 roku, trzynaście lat po metrze. Architekci Władimir Azimow i Sabir Adyłow nakryli go 86-metrową kopułą główną otoczoną siedmioma mniejszymi. Czytaj dalej → w Taszkencie. Pod ogromną turkusową kopułą kobieta rozkłada kulki kurtu, słonego suszonego sera, a mężczyzna z wózkiem lepioszek woła „posht-posht”, by zrobić sobie przejście. Kopułę zbudowano w latach 80. XX wieku, a od lipca 2026 roku jest chroniona jako światowe dziedzictwo, tak samo jak .Czy wiesz, że…? Lew ze słońcem z Registanu trafił na banknot Medresa Sher-Dor (1619–1636) zawdzięcza nazwę wielkim kotom ze słońcem na grzbietach, widocznym na jej portalu. Ich wizerunek znalazł się na rewersie uzbeckiego banknotu 200 sumów z 1997 roku. Czytaj dalej → Handel pod nią nie zmienił się ani trochę.
Tym właśnie wyróżnia się uzbecka lista UNESCO. Prawie nic na niej nie jest odgrodzone. Trzy obiekty to całe historyczne centra miast, w których ludzie mieszkają, modlą się i handlują; kolejny to dziesięć budynków z XX wieku w Taszkencie, przez które ludzie przechodzą codziennie. Na te miejsca nie patrzysz zza barierki. Wchodzisz do środka.
Jesteśmy biurem podróży z Taszkentu, a oto lista według stanu na październik 2026 roku: osiem obiektów światowego dziedzictwa, czym naprawdę jest każdy z nich, skąd najlepiej patrzeć i jak zmieścić je w podróży. A do tego jedna uwaga, którą pomijają starsze przewodniki: Termezu nie ma jeszcze na liście.
Itchan Kala, Chiwa (1990): pierwszy i najbardziej kompletny
Pierwszy obiekt światowego dziedzictwa w Uzbekistanie wpisano w całości: wewnętrzne miasto Chiwy z glinianymi murami wysokimi na około dziesięć metrów, z ulicami, meczetami, Islamska szkoła wyższa: cele studentów i sale wykładowe wokół dziedzińca za okazałym portalem. W starych miastach wiele z nich mieści dziś muzea i warsztaty rzemieślnicze. Czytaj dalej → i domami. Liczy się tu nie pojedyncza budowla, ale to, jak razem tworzą jedno miasto.
Skąd patrzeć: z muru przy zachodniej bramie o zachodzie słońca. Z góry widać, jak mała jest ;Czy wiesz, że…? W muzealnym mieście Chiwy wciąż mieszkają ludzie Itchan Kala mieści ponad 50 zabytków i około 250 starych domów w obrębie glinianych murów o wysokości 8–10 m i grubości 5–6 m, a w jej uliczkach wciąż mieszkają i pracują rodziny. Czytaj dalej → przejdziesz ją pieszo w około piętnaście minut. Trasę podaje nasz przewodnik po Itchan Kala.
Historyczne centrum Buchary (1993): około 140 zabytków i żadnego ogrodzenia
Buchara ma ponad dwa tysiące lat, a jej historyczne centrum obejmuje około 140 zabytków z okresu od IX do XIX wieku. Wpis obejmuje nie tylko pocztówkowe zabytki – ,Czy wiesz, że…? Legenda: Ark wytyczono byczą skórą Legenda przypisuje Ark Sijawuszowi, księciu z perskiego eposu, któremu ofiarowano tyle ziemi, ile pokryje skóra byka. Pociął ją na cienkie paski i otoczył nimi wzgórze. W rzeczywistości wzgórze Arku ludzie usypywali przez ponad 2 000 lat. Czytaj dalej → Czy wiesz, że…? Kopano na 13 m w głąb i nie dotarto do podstawy Minaret Kalyan z 1127 roku ma około 46 m wysokości, a wykop sięgnął 13 m, nie docierając do dna fundamentów. Czyngis-chan podobno kazał go oszczędzić. Czytaj dalej → i Czy wiesz, że…? Stawy Buchary były kiedyś jej wodociągiem Zbiorniki takie jak Lyabi-Hauz, wykopany około 1620 roku i mający 46 × 36 m, były głównym źródłem wody w mieście. Większość zasypano w latach 20. i 30. XX wieku, bo szerzyły choroby; Lyabi-Hauz przetrwał. Czytaj dalej → – ale całe centrum, z dawnymi Czy wiesz, że…? Pod kopułami Buchary kupcy wymieniali pieniądze i złoto Cztery kopuły handlowe z XVI wieku wciąż stoją nad dawnymi skrzyżowaniami. Toki Sarrafon była kopułą wymiany pieniędzy, gdzie kupcy z Indii i Chin wymieniali monety; w Toki Zargaron mieściły się warsztaty jubilerów, w Toki Telpak Furushon sprzedawano czapki. Czytaj dalej → i dzielnicami między nimi, bo razem pokazują, jak funkcjonowało miasto .Sieć szlaków karawanowych między Chinami a Morzem Śródziemnym. Samarkanda, Buchara i Chiwa wzbogaciły się jako przystanki na tej trasie.
Co ludzie przeoczają: jeden z najstarszych zabytków stoi w parku, z dala od głównej ulicy. Czy wiesz, że…? Ten grobowiec ukryty w mule uniknął Czyngis-chana Mauzoleum Samanidów z X wieku, jeden z najstarszych zabytków islamskiej Azji Środkowej, przykrył powodziowy muł i piasek, zanim w 1220 roku nadeszli Mongołowie. Ukryta przez stulecia ceglana koronka przetrwała nienaruszona. Czytaj dalej → z początku X wieku zbudowano z cegły ułożonej jak plecionka. Wiele grup przechodzi obok, bo jest niewielkie.
Historyczne centrum Szachrisabzu (2000): obiekt zagrożony
To rodzinne miasto .Amir Timur (Tamerlan, 1336–1405), założyciel imperium Timurydów ze stolicą w Samarkandzie. Urodził się pod Szachrisabzem. Czytaj dalej → Główną atrakcją są pozostałości bramy jego pałacu Ak-Saray: nawet dwa zachowane pylony pokazują, jak ogromne było wejście.
Szachrisabz jest też ostrzeżeniem dla całej listy. W 2016 roku, po zakrojonej na szeroką skalę przebudowie centrum, UNESCO wpisało go na Listę światowego dziedzictwa w zagrożeniu i nadal na niej figuruje. Uzbekistan przygotowuje teraz mniejszy obiekt, skupiony na Ruiny pałacu Amira Timura w Szachrisabzie, jego rodzinnym mieście. Z ogromnego łuku wejściowego zostały tylko fragmenty. Czytaj dalej → i zabytkach Timurydów, który ma zostać zgłoszony do 2029 roku. Status światowego dziedzictwa nie jest dany raz na zawsze; trzeba go utrzymać. Szachrisabz to łatwy jednodniowy wypad z Samarkandy, na przykład w ramach naszej wycieczki do Szachrisabzu z przewodnikiem i biletami w cenie.
Samarkanda – skrzyżowanie kultur (2001): miasto liczące dwa tysiące lat
Registan, ,Czy wiesz, że…? Dlaczego Shah-i-Zinda znaczy „Żywy Król” Nekropolia wyrosła wokół sanktuarium Kusama ibn Abbasa, kuzyna proroka Mahometa. Legenda mówi, że nie zginął w bitwie, lecz zszedł głęboką studnią do rajskiego ogrodu, gdzie żyje do dziś. Czytaj dalej → ,Czy wiesz, że…? 95 słoni dźwigało kamień na wielki meczet Timura Bibi-Khanym, rozpoczęty w 1399 roku po zdobyciu Delhi przez Timura, był największym meczetem jego imperium. Na budowie pracowało około 200 kamieniarzy, a ładunki ciągnęło 95 słoni sprowadzonych z Indii; dziedziniec miał mieścić 10 000 osób. Czytaj dalej → ,Czy wiesz, że…? Nagrobek Timura pojechał do Persji i wrócił Ciemnozieloną nefrytową płytę z grobu Timura w Gur-e-Amir wywiózł w 1740 roku Nadir Szach. Płyta pękła, a on za radą swoich doradców odesłał ją do Samarkandy. Czytaj dalej → :Czy wiesz, że…? Ulugh Beg zmierzył rok z dokładnością do 25 sekund W swoim obserwatorium w Samarkandzie Ulugh Beg ustalił długość roku zwrotnikowego na 365 dni 5 h 49 min 15 s – o około 25 sekund za dużo, ale dokładniej niż Kopernik sto lat później. Czytaj dalej → wszystkie należą do jednego wpisu. Obejmuje on miasto jako całość, od starożytnego grodziska Czy wiesz, że…? Malowidło z VII wieku przedstawia posłów z Korei Odkryte w 1965 roku przez budowniczych drogi Malowidło Posłów w Afrasiyabie przedstawia delegacje z darami, wśród nich Chińczyków z jedwabiem, oraz dwóch mężczyzn w kapeluszach z piórami, uważanych za posłów z koreańskiego Koguryŏ. Czytaj dalej → po timurydzkie kopuły. UNESCO najbardziej ceni około dwóch tysięcy lat wymiany kulturowej na Jedwabnym Szlaku; architektura Timurydów to po prostu jej najbardziej widoczna warstwa.
Skąd patrzeć: ze wzgórza Afrasiyab. Widać stamtąd, gdzie miasto stało przed Mongołami, a gdzie stoi dziś. Jak zobaczyć wszystko w kilka dni, opisujemy w artykule Samarkanda w 1, 2 i 3 dni.
Zachodni Tienszan (2016): góry zamiast kopuł
Obiekt przyrodniczy, wspólny z Kazachstanem i Kirgistanem: górskie ekosystemy oraz lasy dzikich jabłoni i orzechów włoskich. Uzbecka część leży w paśmie ,Czy wiesz, że…? W rezerwacie pod Taszkentem żyją pantery śnieżne Czatkalski Rezerwat Biosfery, założony w 1947 roku, obejmuje wysokości 1 500–3 900 m w Paśmie Czatkalskim. Chroni 770 gatunków roślin i rzadkie zwierzęta, w tym panterę śnieżną i świstaka Menzbiera. Czytaj dalej → kilka godzin jazdy od Taszkentu. Niewielu przyjezdnych go widzi, po prostu dlatego, że leży z dala od trasy Samarkanda – Buchara – Chiwa. Jeśli chcesz poczuć smak tych gór, przeczytaj o górach pod Taszkentem.
Zimne pustynie Turanu (2023): drugi obiekt przyrodniczy
Kolejny obiekt transgraniczny, wspólny z Kazachstanem i Turkmenistanem. Chroni pustynie o surowych zimach i gorących latach oraz zwierzęta i rośliny, które przystosowały się do jednych i drugich. Uzbecka część leży na Czy wiesz, że…? Olbrzymie kamienne „strzały” na Ustiurcie były pułapkami myśliwskimi Wzdłuż urwisk Ustiurtu biegną niskie kamienne murki zwane aranami, ułożone w strzały, trójkąty, a nawet gwiazdy. Suhaki i gazele biegną wzdłuż muru, zamiast go przeskoczyć, więc myśliwi zaganiali stada do zagród. Używano ich od epoki brązu. Czytaj dalej → w Karakałpacji. Dotarcie tam wymaga czasu i podróżni zwykle oglądają go podczas wyprawy nad Aral, na przykład w ramach naszego przedłużenia nad Jezioro Aralskie.
Jedwabne Szlaki: korytarz Zarafszan–Kara-kum (2023): przystanki, nie stolice
Ten obiekt, wspólny z Tadżykistanem i Turkmenistanem, chroni samą infrastrukturę handlu na odcinku drogi o długości 886 km: karawanseraje, osady, meczety, minarety i mauzolea. Piętnaście jego elementów leży w Uzbekistanie.
Co ludzie przeoczają: wiele z nich zobaczysz, nie wiedząc, że to światowe dziedzictwo. Karawanseraj Czy wiesz, że…? Legenda: Rabat-i Malik zbudował wódz koczowników Miejscowa tradycja, spisana w XIX wieku przez podróżnika, pamiętała ruiny jako zamek chana i jego dziedziców, zbudowany przez wodza koczowników imieniem Malik-chan. Wiadomo tyle: Karachanidzi wznieśli go około 1078–1079 roku przy drodze z Buchary. Czytaj dalej → i jego Czy wiesz, że…? Kryta cysterna przy Rabat-i Malik nazywa się „zimna woda” Po drugiej stronie drogi od Rabat-i Malik stoi sardoba Malik, kryta cysterna z tego samego okresu; jej perska nazwa znaczy „zimna woda”. Podziemny kanał doprowadzał wodę z Zarafszanu, a pod kopułą schody prowadzą ponad 10 m w dół. Czytaj dalej → przy drodze Nawoi–Buchara, minaret w Wabkencie, zespół Czy wiesz, że…? Wieś przemianowana na cześć mistrza sufickiego Bahauddin Naqshband (1318–1389), od którego imienia nazwano jeden z największych zakonów sufickich, urodził się i spoczął pod Bucharą, w Qasr-i Hinduvan. Wieś przemianowano później na jego cześć na Qasri Orifon; grobowiec nad jego grobem pochodzi z 1544 roku. Czytaj dalej → i nekropolia Czy wiesz, że…? Nekropolia nazwana od czterech mężczyzn o imieniu Abu Bakr Chor-Bakr, 5 km od Buchary, rozrastał się od 1559 roku wokół grobu Abu Bakra Saida, zmarłego w 970 roku, jednego z czterech Abu Bakrów – stąd nazwa. Jego 25 budowli trafiło w 2023 roku na listę UNESCO w ramach Korytarza Zarafszan–Karakum. Czytaj dalej → pod Bucharą, starożytne miasta Pajkend i Warachsza. Kilka z nich obejmują nasze jednodniowe wycieczki z Buchary.
Modernistyczna architektura Taszkentu (2026): najnowszy i najbardziej zaskakujący
W lipcu 2026 roku, na 48. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa w Pusan, na listę trafiła „Modernistyczna architektura Taszkentu”: dziesięć budynków i zespołów z okresu od lat 60. do początku lat 90. XX wieku. Są wśród nich bazar Chorsu, Państwowy Cyrk, Pałac Przyjaźni Narodów, Państwowe Muzeum Historii, Pałac Kina im. Alishera Navoi, stacja Czy wiesz, że…? Metro zaprojektowane, by przetrwać trzęsienie ziemi o sile 9 Trzy pierwsze linie metra w Taszkencie zbudowano tak, by wytrzymały trzęsienie ziemi o magnitudzie 9,0, a tunele leżą wyjątkowo płytko, zaledwie 8–25 m pod ulicą. Czytaj dalej → Czy wiesz, że…? Stacja metra, na której Ulugh Beg spotyka Gagarina Stacja Kosmonavtlar, otwarta w 1984 roku, ma ceramiczne medaliony z Ulugh Begiem, Galileuszem, Ikarem, Gagarinem i Tierieszkową, a szklane gwiazdy na suficie przywodzą na myśl Drogę Mleczną. Czytaj dalej → i Czy wiesz, że…? Piec słoneczny pod Taszkentem łapie słońce 62 lustrami Wielki Piec Słoneczny koło Parkentu, około 45 km od Taszkentu, działa od 1987 roku. Pole 62 heliostatów kieruje światło na paraboliczny koncentrator z 10 700 małych luster, a ciepło służy do testowania i wytwarzania nowych materiałów. Czytaj dalej → pod miastem. To pierwsza od 25 lat narodowa nominacja Uzbekistanu, która trafiła na listę.
Skąd patrzeć: z peronu stacji Kosmonavtlar; wystarczy bilet na metro. Pełną trasę podaje nasz przewodnik po taszkenckim modernizmie, a wycieczka „Taszkencki modernizm” obejmuje ją w dwa dni z przewodnikiem.
A co z Termezem
Termez, starożytne miasto buddyjskie, a potem islamskie na południu kraju, od 2008 roku figuruje na liście wstępnej UNESCO jako „Starożytny Termez”. Na samej Liście światowego dziedzictwa jeszcze go nie ma. Warto tam pojechać i bez tego statusu, co pokazuje nasz przewodnik po Termezie, ale za wcześnie, by nazywać go obiektem światowego dziedzictwa.
UNESCO uznaje też żywą kulturę Uzbekistanu za dziedzictwo niematerialne: między innymi przestrzeń kulturową Bajsunu, muzykę ,Czy wiesz, że…? Shashmaqomu uczy się ze słuchu, nuty oddają tylko zarys Shashmaqom, „sześć makamów”, to klasyczna muzyka Buchary: długie suity pieśni, poezji i muzyki instrumentalnej. Nuty oddają tylko jej szkielet, więc wciąż przechodzi z mistrza na ucznia. W 2003 roku UNESCO uznało ją za arcydzieło dziedzictwa ustnego. Czytaj dalej → Nowruz oraz kulturę i tradycję .Ryż gotowany w kazanie z marchwią, cebulą i mięsem: danie każdej uzbeckiej uroczystości. Każdy region przyrządza go po swojemu. Wszystko to spotkasz podczas zwykłej podróży.
W skrócie
- Osiem obiektów światowego dziedzictwa według stanu na październik 2026 roku: Itchan Kala, Buchara, Szachrisabz, Samarkanda, ,Czy wiesz, że…? Dzikie lasy orzechowe i jabłoniowe na liście światowego dziedzictwa Od 2016 roku Tienszan Zachodni, dzielony przez Uzbekistan, Kazachstan i Kirgistan, jest obiektem światowego dziedzictwa UNESCO. Na niższych zboczach rosną dzikie lasy orzechowe i jabłoniowe oraz dzicy krewni moreli, gruszy i wiśni. Czytaj dalej → Zimne pustynie Turanu, korytarz Zarafszan–Kara-kum i taszkencki modernizm.
- Pięć z nich leży na klasycznej trasie lub w jej pobliżu: Taszkent, Samarkanda, Szachrisabz (dzień z Samarkandy), Buchara z okolicami i Chiwa. Miasta łączą pociągi; 11-dniowa wycieczka klasyczna obejmuje je w spokojnym tempie.
- Obiekty przyrodnicze wymagają osobnego wyjazdu: pasmo Czatkał z Taszkentu, płaskowyż Ustiurt podczas wyprawy do Karakałpacji.
- Taszkencki modernizm zmieścisz w pierwszym lub ostatnim dniu podróży, między lotem a pociągiem.
- Przyjedź wiosną lub jesienią; latem obiekty pod gołym niebem oglądaj wcześnie rano albo wieczorem.
© Zdjęcia
- The Chatkal ridge of the Western Tien Shan, Tashkent region — German Stimban / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0
