Σύντομη ιστορία του Ουζμπεκιστάν σε έξι πράγματα που μπορείτε ακόμη να δείτε

Η ζωγραφική του Αφρασιάμπ είναι το κύριο τεκμήριο της προ-ισλαμικής Σαμαρκάνδης. Η πόλη ήταν τότε πρωτεύουσα της Σογδιανής, και έμποροι από τη Σογδιανή συναλλάσσονταν από την Κίνα ώς το Βυζάντιο. Οι τοιχογραφίες δείχνουν απεσταλμένους που τους υποδέχεται ο άρχοντας της Σαμαρκάνδης. Ποιος ακριβώς απεικονίζεται εκεί και πώς διαβάζεται η σκηνή, εξακολουθεί να συζητιέται. Όμως ο κατάλογος των καλεσμένων λέει περισσότερα από κάθε εγχειρίδιο: οι άνθρωποι έρχονταν εδώ από κάθε κατεύθυνση.

Κάτι από εκείνον τον κόσμο επιβιώνει και έξω από το μουσείο. Το Ναβρούζ, η εαρινή γιορτή που το Ουζμπεκιστάν γιορτάζει κάθε Μάρτιο, είναι αρχαιότερο από το Ισλάμ· οι ρίζες του βρίσκονται στις προ-ισλαμικές παραδόσεις της περιοχής, μεταξύ των οποίων και οι ζωροαστρικές. Και ο Μέγας Αλέξανδρος πέρασε από εδώ: το 329 π.Χ. ο στρατός του έφτασε στη Μαρακάνδα, όπως ονόμαζαν οι Έλληνες τη Σαμαρκάνδη, μια πόλη που ήταν ήδη αρχαία.

Η ζωγραφική βγάζει πολύ περισσότερο νόημα όταν κάποιος την εξηγεί. Διηγούμαστε την ιστορία της, και του λόφου γύρω της, στα μουσεία της Σαμαρκάνδης και της Μπουχάρα, και χτίζουμε ολόκληρο ταξίδι γύρω της στην εκδρομή Οι απεσταλμένοι του Αφρασιάμπ.

Στον ακραίο νότο, κοντά στο Τερμέζ και λίγα χιλιόμετρα από τον Αμού Ντάρια, μια πήλινη στούπα στέκει κάτω από προστατευτικό θόλο. Ανήκε στο βουδιστικό μοναστήρι του Φαγιάζ Τεπέ, που είναι περίπου δύο χιλιάδων ετών. Ο Βουδισμός ήρθε εδώ μέσα από τους εμπορικούς δρόμους, και για αιώνες το Τερμέζ ήταν ένα από τα κέντρα του στην Κεντρική Ασία.

Το εκπληκτικό είναι η κατεύθυνση της διαδρομής. Από αυτά τα εδάφη ο Βουδισμός προχώρησε πιο ανατολικά, προς την Κίνα. Το Ουζμπεκιστάν συνήθως το φανταζόμαστε ως χώρα μιναρέδων, κι όμως στον νότο μπορείτε να δείτε πώς ήταν η θρησκευτική ζωή πριν από το Ισλάμ: κελιά μοναχών, τα απομεινάρια μιας αυλής, η ίδια η στούπα. Ο οδηγός μας για το Τερμέζ καλύπτει τους χώρους και πώς να φτάσετε εκεί.

Οι αραβικοί στρατοί έφτασαν στην περιοχή στις αρχές του 8ου αιώνα. Ό,τι ακολούθησε πιθανότατα δεν ήταν στα σχέδια των κατακτητών: λόγιοι από εδώ έγιναν αστέρια ολόκληρου του ισλαμικού κόσμου. Ο ιμάμης αλ-Μπουχάρι, γεννημένος στη Μπουχάρα, συνέταξε τη συλλογή χαντίθ που οι σουνίτες μουσουλμάνοι θεωρούν την πιο έγκυρη. Ο Αλ-Χουαρίζμι, από τη Χορεζμία, εργάστηκε στη Βαγδάτη· το όνομά του μάς έδωσε τη λέξη «αλγόριθμος» και ο τίτλος της πραγματείας του τη λέξη «άλγεβρα».

Από εκείνη την εποχή η Μπουχάρα διατηρεί το Μαυσωλείο των Σαμανιδών, έναν κύβο από ψημένο τούβλο των αρχών του 10ου αιώνα. Τα τούβλα είναι τοποθετημένα έτσι που οι τοίχοι μοιάζουν υφασμένοι, σαν καλάθι. Το μεσημέρι βλέπετε ένα σχέδιο· προς το βράδυ οι σκιές χαράζουν ένα άλλο.

Το 1220 ήρθαν οι Μογγόλοι. Η Μπουχάρα και η Σαμαρκάνδη λεηλατήθηκαν· η παλιά πόλη στον λόφο του Αφρασιάμπ δεν ξαναχτίστηκε ποτέ, και η Σαμαρκάνδη ξαναμεγάλωσε δίπλα της. Το Μαυσωλείο των Σαμανιδών επέζησε. Οι ντόπιοι λένε ότι τότε ήταν θαμμένο σε χώμα και άμμο, και οι κατακτητές απλώς δεν το είδαν. Είναι θρύλος, αλλά καλός. Δείτε το με τα πόδια, με τις σημειώσεις μας για το Μαυσωλείο των Σαμανιδών και το Μπολό Χαούζ.

Ο μιναρές Καλιάν στη Μπουχάρα χτίστηκε το 1127. Για σχεδόν εννιακόσια χρόνια είναι η ψηλότερη κατασκευή της παλιάς πόλης, και συνοδεύεται από άλλη μία μογγολική ιστορία. Ο Τζένγκις Χαν, λέει ο θρύλος, έγειρε το κεφάλι πίσω για να δει την κορυφή, το καπέλο του έπεσε και διέταξε να σωθεί ο πύργος. Οι ιστορικοί αντιμετωπίζουν το παραμύθι με επιφύλαξη. Το γεγονός παραμένει: το τζαμί δίπλα του καταστράφηκε, και ο μιναρές στέκει ακόμη.

Ό,τι ήρθε μετά την εισβολή είναι εξίσου ενδιαφέρον. Όταν τελείωσε η κατάκτηση, το απέραντο μογγολικό κράτος για κάποιο διάστημα έκανε τους δρόμους από την Κίνα ώς τη Μεσόγειο ασφαλέστερους από πριν. Το εμπόριο δεν σταμάτησε· με τον καιρό άνθισε ξανά. Περισσότερα για την πλατεία στη βάση του θα βρείτε στη σελίδα μας για το Πόι Καλιάν.

Ο Αμίρ Τιμούρ γεννήθηκε το 1336 κοντά στο Σαχρισάμπζ. Έχτισε μια απέραντη αυτοκρατορία, έκανε τη Σαμαρκάνδη πρωτεύουσά του και την γέμισε θόλους που ακόμη ορίζουν τον ορίζοντα της πόλης. Κι όμως το πιο ενδιαφέρον μνημείο της εποχής το έχτισε ο εγγονός του.

Ο Ουλούγκ Μπεγκ είναι γνωστός για την αστρονομία παρά για τις μάχες. Τη δεκαετία του 1420 έχτισε ένα αστεροσκοπείο σε έναν λόφο έξω από τη Σαμαρκάνδη, και οι πίνακες αστεριών του ήταν από τους ακριβέστερους της εποχής τους. Μετά τον θάνατό του το αστεροσκοπείο ερειπώθηκε και η θέση του ξεχάστηκε. Το 1908 ο αρχαιολόγος Βασίλι Βιάτκιν το ξαναβρήκε.

Σήμερα κατεβαίνετε σκαλιά σε έναν στενό υπόγειο διάδρομο. Εκεί σώζεται μέρος του γιγάντιου οργάνου: ένα τόξο με μαρμάρινη επένδυση που κατεβαίνει μέσα στον βράχο. Σχεδόν τίποτε άλλο δεν έχει μείνει, αλλά από αυτό το τόξο είναι εύκολο να φανταστεί κανείς το μέγεθος του υπόλοιπου. Διαβάστε περισσότερα στη σελίδα μας για το Αστεροσκοπείο του Ουλούγκ Μπεγκ.

Στη Χίβα, κοντά στη δυτική πύλη του Ιτσάν Καλά, στέκει ο πλατύς τυρκουάζ μιναρές Καλτά-Μινόρ. Είναι κοντός επειδή δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Ο χάνος Μουχαμάντ Αμίν σχεδίαζε έναν πολύ ψηλό πύργο, αλλά πέθανε το 1855 και το έργο εγκαταλείφθηκε.

Ο πύργος συνοψίζει τους τελευταίους αιώνες πριν από τη Ρωσία. Το κράτος των Τιμουριδών διαλύθηκε. Τον 16ο αιώνα εμφανίστηκαν τα χανάτα της Μπουχάρα και της Χίβα, και τον 18ο αιώνα προστέθηκε το χανάτο του Κοκάντ. Ανταγωνίζονταν μεταξύ τους, και αυτός είναι ένας λόγος που η Χίβα μοιάζει τόσο διαφορετική από τη Σαμαρκάνδη ή τη Μπουχάρα. Στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα το χανάτο του Κοκάντ έγινε μέρος της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, ενώ η Μπουχάρα και η Χίβα παρέμειναν προτεκτοράτα της ώς το 1920. Η Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία του Ουζμπεκιστάν ιδρύθηκε το 1924, και το 1991 το Ουζμπεκιστάν έγινε ανεξάρτητο. Την ιστορία του πύργου θα βρείτε στη σελίδα μας για τον Καλτά-Μινόρ και το Ισλάμ Χότζα.

Το σοβιετικό κεφάλαιο φαίνεται ευκολότερα στην Τασκένδη. Στις 26 Απριλίου 1966 ένας σεισμός προκάλεσε σοβαρές ζημιές στην πόλη, και το κέντρο της ξαναχτίστηκε. Τον Ιούλιο του 2026 δέκα κτίρια εκείνης της εποχής, από την αγορά Τσορσού ώς τον σταθμό μετρό Κοσμοναβτλάρ, εγγράφηκαν στον κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Η ιστορία εδώ εξακολουθεί να γράφεται. Διασχίστε τη διαδρομή με τον οδηγό μας για τον μοντερνισμό της Τασκένδης.