Bajsun: góry, wioski i przestrzeń kulturowa UNESCO

Bajsun to niewielkie miasto na północy obwodu surchandaryjskiego, na wysokości 1 217 m, w dolinie pod pasmem Bajsuntau, południowo-zachodnią odnogą Gór Hisarskich. Pasmo wznosi się nad miastem do około 3 100 m. Ludzie mieszkają w tej dolinie od jakichś 5 000 lat; sam Bajsun przez cały okres radziecki był wsią i prawa miejskie uzyskał dopiero w 1975 roku.

Rejon leży przy dawnej drodze między równinami południa a Samarkandą. Gdy Jedwabny Szlak podupadł, góry odcięły Bajsun od reszty świata i właśnie dzięki tej izolacji przetrwały jego tradycje.

W 2001 roku UNESCO ogłosiło przestrzeń kulturową rejonu Bajsun arcydziełem ustnego i niematerialnego dziedzictwa ludzkości, a w 2008 roku wpisało ją na Listę reprezentatywną. W rejonie mieszka około 82 000 osób, a wpis obejmuje ich sposób życia, a nie jakikolwiek zabytek.

Zwyczaje noszą ślady kilku warstw wierzeń, od szamanizmu i zaratusztrianizmu po buddyzm i islam. W przeddzień Nauruzu odbywa się obrzęd siewu z ofiarami z jedzenia. Uroczystościom rodzinnym towarzyszą zapasy, wyścigi konne i walki kozłów. Obrzędowe śpiewy wyznaczają rytm świąt w ciągu roku, wciąż wykonuje się pieśni epickie i tańce; miejscowi łączą też z tymi górami epos Ałpamysz. Zespół folklorystyczny Shalola od lat zbiera po wioskach pieśni, instrumenty, stroje i dawne melodie.

To dziedzictwo, które słychać i widać na weselach i festiwalach, a nie za szybą. Nasz przewodnik po muzyce Uzbekistanu wyjaśnia, kim są śpiewacy eposów i jak brzmi muzyka ludowa południa.

Boysun Bahori, czyli „bajsuńska wiosna”, to międzynarodowy festiwal folklorystyczny odbywający się w rejonie w maju. Pierwsza edycja, w maju 2002 roku, zgromadziła wykonawców z Uzbekistanu, Tadżykistanu i Kirgistanu. Z biegiem lat zdarzały się przerwy, a od 2022 roku festiwal odbywa się co dwa lata.

Ostatnia edycja trwała od 1 do 7 maja 2026 roku w kompleksie festiwalowym w mahalli Bibishirin; wystąpiło ponad 100 zespołów folklorystycznych, odbyły się gry ludowe i wystawy rzemiosła. W 2027 roku festiwalu więc nie będzie; kolejny spodziewany jest w 2028 roku, a daty potwierdzimy, gdy zostaną ogłoszone. Pełny kalendarz znajdziesz w tekście Festiwale w Uzbekistanie 2027.

Bajsun jest wart podróży także bez festiwalu. O każdej porze roku zastaniesz tu góry, wioski i rzemiosło.

Na stokach Bajsuntau gaje orzecha włoskiego przechodzą w lasy jałowcowe, a potem w łąki alpejskie. Między nimi biegną głębokie kaniony; Czerwony Kanion zaczyna się zaledwie 3 km od miasta. W tych górach znaleziono też skamieniałe ślady dinozaurów.

Na zachód od Bajsunu leży wieś Derbent. Jej nazwa oznacza „zamknięte bramy”, a wieś stoi u wylotu wąwozu, który zwęża się do 15 m. To Żelazne Wrota dawnej drogi: w średniowieczu karawany płaciły tu cło, a chiński mnich Xuanzang opisał wąską przełęcz o skalnych ścianach w kolorze żelaza. Przez wąwóz biegnie droga do doliny Maczaj i jej wiosek.

Oznakowanych szlaków jest tu niewiele, więc chodzi się z miejscowym przewodnikiem. Nasz przewodnik po trekkingu porównuje Bajsun z innymi górskimi regionami kraju.

Dzika wyprawa: Bajsun to prywatna, sześciodniowa wyprawa samochodem 4×4 z Termezu: przełęcz Żelazne Wrota w Derbencie, bazar i mahalle Bajsunu, trzy dni w kanionach i wioskach Bajsuntau z Teszik-Tasz oraz wodospad Sangardak w drodze powrotnej. Trasę każdego dnia wybieramy na miejscu, w zależności od pogody i stanu drogi.

Nasza pięciodniowa wycieczka Buddyjskie południe: Termez i Surchandaria może, jeśli chcesz, przeznaczyć dzień 4 na Bajsun: spacer po mieście i bazarze oraz wyjazd w góry na widoki, z powrotem na noc do Termezu. A trasa Śladami Xuanzanga prowadzi z Samarkandy przez Szachrisabz i góry Bajsunu do Termezu, drogą, którą mnich szedł do Żelaznych Wrót.

Jedziesz z Samarkandy i masz mało czasu? Nasza wycieczka do Szachrisabzu pokonuje pierwszą część tej drogi w jeden dzień.