Uzbecki strój ludowy: doppi, chapan i atlas – gdzie je zobaczyć

Przyjrzyj się nakryciom głowy na weselu w Taszkencie, a często poznasz, skąd pochodzą rodziny gości. Czarna czapeczka z białymi papryczkami jest z Czustu. Ciężka od złotej nici – z Buchary. Wysoka, kudłata czapa z owczej skóry oznacza Chorezm. Uzbecki strój ludowy wciąż się nosi, głównie od święta, i wciąż działa jak mapa.

Jesteśmy biurem podróży z Taszkentu. Poniżej wyjaśniamy, jak czytać strój i gdzie w podróży z nami zobaczysz, jak się go szyje, sprzedaje i nosi.

Doppi: czapeczka, która mówi, skąd jesteś

Uzbecka czapeczka doppi bywa kwadratowa lub okrągła. Po rosyjsku nazywa się tiubietiejka. Noszą ją mężczyźni, kobiety i dzieci, a w miastach wyjmuje się ją głównie na rodzinne uroczystości i święta. Uzbeckie czapeczki nazywa się od miejsca, z którego pochodzą. Nakrycia głowy dzielą się na sześć dużych grup regionalnych: Taszkent, Samarkanda, Buchara, Kaszkadaria, Surchandaria i Chorezm.

Najczęściej spotyka się czapeczkę z czterech klinów, zszytą z czterech części. Męska ma zwykle jasny wzór na ciemnym tle, damska jest wielobarwna. To bardzo stary zwyczaj: już miniatury malowane tutaj w XV wieku pokazują kobiety i dziewczęta w okrągłych czapeczkach z haftowanymi brzegami. Czapeczka była też talizmanem, dlatego starej się nie wyrzuca ani nie oddaje.

Czust: czarny aksamit i białe papryczki

Najbardziej znana męska czapeczka pochodzi z Czustu, miasta rzemieślników w obwodzie namangańskim w Dolinie Fergańskiej. Jest z czarnego aksamitu, ręcznie haftowana białym jedwabiem, a robią ją kobiety. Na wierzchu są bodom, czyli migdały, i qalampir, strączek papryki powtórzony cztery razy. Wokół brzegu biegnie szesnaście łuków na przemian z baranimi rogami. Odczytuje się je jako twierdzę wokół tego, kto nosi czapeczkę.

Raz w tygodniu w Czuście odbywa się specjalny targ czapeczek, na którym są setki ręcznie robionych doppi. Na miejskim bazarze kupisz też słynne noże i chapany haftowane złotem. Czust nie leży na naszej standardowej trasie po Dolinie Fergańskiej, ale na prywatnej wycieczce możesz poprosić, żebyśmy go dodali. O nożach i samym mieście piszemy w tekście Andiżan i Namangan.

Chapan, yaktak i pas

Tradycyjny strój męski to koszula, spodnie zwane ishton, szata, pas, skórzane buty z cholewami i obowiązkowo coś na głowie: turban albo doppi. W Taszkencie i Dolinie Fergańskiej mężczyźni nosili też yaktak, koszulę zakładaną z przodu na zakładkę. Dzieci i starsi nosili guppicha, koszulę pikowaną na bawełnianej watolinie.

Długie okrycie wierzchnie to chapan (chopon), noszony głównie w chłodnych miesiącach, w wielu kolorach i wzorach. Na szczególne okazje mężczyźni wkładali bogato haftowane chapany i do dziś widać je na weselach i wielkich rodzinnych uroczystościach. Do miękkich skórzanych butów noszono skórzane kalosze bez pięty, które zdejmowało się przy drzwiach.

Atlas, adras i złoto

Strój kobiecy to suknia, szerokie spodnie, szata, chusta, czapeczka i miękkie buty, do tego biżuteria ze złota lub srebra. Spodnie często szyto z ikatu, tkaniny, której wzór farbuje się na niciach przed tkaniem. Na święta kobiety wkładają suknie z atlasu i jedwabiu, często haftowane złotą nicią.

Atlas i adras pochodzą z Margilanu. Działające tam Centrum Rozwoju Rzemiosła, otwarte w 2007 roku, uczy dawnego sposobu ich wytwarzania, a w 2017 roku UNESCO wpisało je do Rejestru Dobrych Praktyk Ochrony. Jak powstaje tkanina i jak odróżnić oba rodzaje, opisujemy w artykule uzbecki ikat.

Złoty haft był najwyżej cenionym z miejskich rzemiosł. Zdobił stroje emira i szlachty Buchary, a bucharska czapeczka haftowana złotem to najbogatsza ze wszystkich doppi. W letnim pałacu Sitorai Mohi-Hosa zobaczysz szaty haftowane złotem obok bucharskich suzani.

Chorezm: czapy z owczej skóry

W Chorezmie, wokół Chiwy, mężczyźni zamiast doppi wolą wysokie czapy z owczej skóry w różnych kolorach. Nasi goście przymierzają je na straganach starych miast. W Bucharze sprzedawcy czapek mieli własną kopułę handlową, Toki Telpak Furushon, czyli kopułę sprzedawców czapek, i haftowane czapeczki wciąż sprzedaje się pod kopułami (zobacz kopuły handlowe Buchary).

Gdzie zobaczysz strój w podróży z nami

• Na wycieczce Rzemiosło Doliny Fergańskiej śledzisz w Margilanie drogę atlasu od kokonu do krosna. Na wycieczce Rzemiosła Buchary i Samarkandy poznasz kowali i złotą nić Buchary, a na życzenie dodamy warsztat złotego haftu.
• Grupy mogą na życzenie zobaczyć stroje ludowe podczas naszego pokazu folklorystycznego w Samarkandzie. Na weselu albo rodzinnej kolacji, jak w tekście uzbeckie tradycje weselne, zobaczysz chapany i czapeczki na prawdziwych gościach.
• Zarezerwuj fotografa na spacer po Samarkandzie, Bucharze lub Chiwie i zabierz do domu zdjęcia na tle Registanu albo Itchan Kala.
• Czapeczki, szaty i tkaniny kupisz pod kopułami Buchary i w sklepie fabrycznym w Margilanie. Na co zwrócić uwagę, piszemy w tekście co kupić w Uzbekistanie.

W skrócie

• Doppi to uzbecka czapeczka. Jej wzór zdradza region, a uzbeckie czapeczki nazywa się od miast, z których pochodzą.
• Czapeczka z Czustu jest z czarnego aksamitu, z białymi migdałami i papryczkami oraz szesnastoma łukami wokół brzegu, a robią ją ręcznie kobiety. W Czuście co tydzień działa targ czapeczek.
• Chapan to długie okrycie wierzchnie. Haftowane chapany i suknie z atlasu wyjmuje się na wesela i święta.
• Atlas i adras pochodzą z Margilanu. Złoty haft był dworskim rzemiosłem Buchary.
• Nasze wycieczki rzemieślnicze pokazują, jak powstaje strój. Zapytaj o pokaz folklorystyczny dla grup albo o fotografa na spacer.