Starożytna Samarkanda: miasto czytane warstwami, od Afrasiyabu po Registan

Ludzie mieszkali na Afrasiyabie od około 500 roku p.n.e. do 1220 roku. Była to Marakanda, miasto, które Aleksander Wielki zdobył w 329 roku p.n.e., a później stolica Sogdiany, krainy kupców przewożących towary, języki i religie między Chinami, Indiami i Persją.

Znaleziska są w Muzeum Afrasiyabu na wzgórzu. Jego dumą jest Malowidło Ambasadorów, freski wykonane w latach 648–651 dla sali pałacowej i odkryte w 1965 roku: procesje posłów niosących dary sogdyjskiemu królowi, a wśród nich postaci, w których badacze rozpoznają wysłanników z Chin i z Korei. To jedyne miejsce w Samarkandzie, gdzie zobaczysz twarze ludzi, którzy żyli tu przed islamem. Więcej o muzeum i jego salach piszemy w przewodniku po muzeach Samarkandy i Buchary.

W 1220 roku mongolska armia Czyngis-chana zdobyła Samarkandę i w dużej mierze ją zniszczyła. Życie nigdy nie wróciło na wzgórze. Gdy miasto się odrodziło, rozrosło się na południe, tam, gdzie dziś stoją Registan i Gur-e-Amir, a Afrasiyab zostawiono wiatrom.

Jedno miejsce na skraju dawnego miasta zachowało życie: Shah-i-Zinda, nekropolia na południowym zboczu Afrasiyabu. Jej najstarszy rdzeń sięga XI wieku i grobowca czczonego jako grób Kusama ibn Abbasa, kuzyna proroka Mahometa. Większość mauzoleów przy jej wąskiej uliczce zbudowano w XIV i XV wieku, wiele z nich dla kobiet i dostojników z rodu Timura. To czynna nekropolia, więc odwiedzamy ją z zakrytymi ramionami i kolanami i mówimy ściszonym głosem. Szczegóły znajdziesz w naszym artykule o Shah-i-Zinda.

W 1370 roku Timur, znany w Europie jako Tamerlan, uczynił Samarkandę swoją stolicą. Przez 35 lat płynęło tu bogactwo z jego wypraw, a wraz z nim rzemieślnicy ze zdobytych przez niego miast. Budował z rozmachem, który miał robić wrażenie. Meczet Bibi-Khanym, rozpoczęty w 1399 roku po wyprawie indyjskiej, miał portal wysokości około 35 metrów; budowla była tak ambitna, że jej części zaczęły się walić już w ciągu kilku dekad, a to, co widzisz dziś, w dużej mierze zawdzięcza restauracji prowadzonej od 1974 roku.

W 1404 roku do Samarkandy dotarł Ruy González de Clavijo, poseł króla Kastylii, i opisał ogrody, uczty i prace budowlane. Kilka miesięcy później, w lutym 1405 roku, Timur zmarł podczas wyprawy. Spoczywa w Gur-e-Amir, mauzoleum z żebrowaną błękitną kopułą, ukończonym w 1404 roku i zbudowanym pierwotnie dla jego wnuka Muhammada Sułtana. Pod kopułą jego grób znaczy płyta z ciemnozielonego nefrytu; nieopodal pochowany jest jego wnuk Ulugh Beg. Nasz artykuł o Gur-e-Amir opowiada historię grobowca, w tym otwarcia krypty w czerwcu 1941 roku.

Wnuk Timura, Ulugh Beg, rządził Samarkandą od 1409 roku i zmienił stolicę dziadka w miasto uczonych. W latach 1417–1420 zbudował na Registanie medresę, w której obok teologii wykładano astronomię i matematykę. W latach 20. XV wieku wzniósł na wzgórzu za miastem obserwatorium z sekstantem o promieniu około 40 metrów, osadzonym w rowie wykopanym we wzgórzu. Dzięki niemu jego astronomowie zmierzyli długość roku i sporządzili katalog 1 018 gwiazd.

Ulugh Beg zginął w 1449 roku, a obserwatorium później rozebrano i zapomniano o nim. W 1908 roku archeolog Wasilij Wiatkin odnalazł podziemny łuk sekstantu – dziś możesz zejść po stopniach i go zobaczyć. Nasz artykuł o obserwatorium Ulugh Bega opisuje instrument i muzeum.

Registan wygląda na jeden zamysł, ale powstawał przez ponad dwa stulecia. Naprzeciw medresy Ulugh Bega namiestnik Jalangtusz Bahadur zbudował w latach 1619–1636 medresę Sher-Dor, dorównującą rozmiarem starszej budowli, a potem, w latach 1646–1660, Tilla-Kari ze złoconym meczetem w środku. Portal Sher-Dor zdobi najsłynniejsza mozaika w mieście: dwa pręgowane zwierzęta goniące jelenie, a za każdym z nich wschodzi słońce z ludzką twarzą. Wizerunki żywych istot są na budowlach religijnych rzadkością i dlatego wszyscy się tu zatrzymują.

Plac ma na naszej stronie osobny przewodnik, Registan w Samarkandzie, z najlepszymi godzinami do zdjęć i informacją o wieczornej iluminacji.

W 1868 roku Samarkanda weszła w skład Imperium Rosyjskiego, a na zachód od starego miasta wyrosło nowe, z prostymi ulicami obsadzonymi drzewami. W 1888 roku dotarła tu kolej. W latach 1925–1930 Samarkanda była stolicą radzieckiego Uzbekistanu, zanim stolicę przeniesiono do Taszkentu. Idź od Registanu na zachód, a po dziesięciu minutach kafle ustąpią miejsca XIX-wiecznej cegle i cienistym alejom.

W 2001 roku UNESCO wpisało miasto na Listę światowego dziedzictwa jako „Samarkanda – skrzyżowanie kultur” i nazwa pasuje: należą do niego Afrasiyab, miasto Timurydów i rosyjska dzielnica. Warstwą, która nigdy się nie urwała, jest codzienność. Bazar Siab obok meczetu Bibi-Khanym wciąż sprzedaje gęstą samarkandzką lepioszkę, suszone morele i orzechy, tak jak miejskie targi od stuleci.