
Bu yazıdaki yerler: Semerkant · Taşkent
Antik Semerkant: Katman Katman Okunan Bir Şehir, Afrasiyab’dan Registan’a
Biliyor muydunuz? Registan'ın güneş taşıyan aslanı banknota girdi Şir-Dor Medresesi (1619–1636) adını taç kapısındaki, sırtında güneş taşıyan büyük kedilerden alır. Bu tasvir Özbekistan'ın 1997 tarihli 200 somluk banknotunun arka yüzünde yer aldı. Devamını okuyun →’ın kuzeydoğusunda, Semerkant'ın ana pazarı, Bibi Hanım'ın hemen yanında: Semerkant ekmeği, kuru meyve, kuruyemiş ve helva. Devamını okuyun →’nı geçince yol, açık renkli lösten uzun ve çıplak bir tepeye tırmanır. Üzerinde kubbe yoktur; yalnızca ot, toprak yollar ve arkeologların bıraktığı sığ çukurlar vardır. Burası Biliyor muydunuz? 7. yüzyıldan bir duvar resmi Koreli elçileri gösteriyor 1965'te yol yapımcılarının ortaya çıkardığı Afrasiyab'daki Elçiler Duvar Resmi hediyeler taşıyan heyetleri gösterir; aralarında ipek taşıyan Çinliler ve Kore'deki Goguryeo'nun elçileri sayılan tüylü şapkalı iki adam vardır. Devamını okuyun →’dır ve 1.700 yıldan uzun bir süre Semerkant buydu. Görmeye geldiğiniz mavi şehir hemen yanında durur ve ondan yüzyıllarca gençtir.
Biz Taşkent’te bir tur operatörüyüz ve her hafta misafirlerimizi Semerkant’a getiriyoruz. Bu şehri anlamanın bildiğimiz en iyi yolu, onu topraktan alınmış bir kesit gibi okumak: eski şehrin yaşadığı tepeden 19. yüzyılın Rus bulvarlarına kadar katman katman. İşte bu tarih sırasıyla ve her katmanı bugün hâlâ görebileceğiniz yerle birlikte.
Kısaca
- Antik Semerkant yaklaşık MÖ 500’den Moğolların onu 1220’de almasına kadar Afrasiyab tepesinde durdu; ziyaret ettiğiniz şehir ondan sonra yanında büyüdü.
- Afrasiyab Müzesi’ndeki 648–651 tarihli Elçiler Resmi, Soğd şehrine açılan en iyi penceredir.
- Emir Timur (Timurlenk, 1336–1405), başkenti Semerkant olan Timurlu İmparatorluğu'nun kurucusu. Şehrisebz yakınlarında doğdu. Devamını okuyun → 1370’te Semerkant’ı başkenti yaptı; Biliyor muydunuz? Efsane: mimar kraliçeden bir öpücük istedi Efsaneye göre Bibi Hanım'ın mimarı camiyi ancak Timur'un eşinden bir öpücük karşılığında zamanında bitirecekti ve Timur onu cezalandırdı. Gerçekte cami Timur'un kendi projesiydi; eşi Saray Mülk Hanım kendi medresesini yolun karşısına yaptırdı. Devamını okuyun → ve Biliyor muydunuz? Timur'un mezar taşı İran'a gidip geri döndü Gur-i Emir'de Timur'un mezarını örten koyu yeşil yeşim levhayı 1740'ta Nadir Şah alıp götürdü. Levha kırıldı ve Nadir Şah danışmanlarının ısrarıyla onu Semerkant'a geri gönderdi. Devamını okuyun → onundur. Torunu ,Biliyor muydunuz? Uluğ Bey yılı 25 saniye hassasiyetle ölçtü Semerkant'taki rasathanesinde çalışan Uluğ Bey, güneş yılını 365 gün 5 sa 49 dk 15 sn olarak hesapladı: yaklaşık 25 saniye fazla, ama bir yüzyıl sonraki Kopernik'ten daha doğru. Devamını okuyun → Registan’daki İslami eğitim kurumu: görkemli bir taç kapının ardında, avlu çevresinde öğrenci hücreleri ve dershaneler. Eski şehirlerde birçoğu bugün müze ve zanaat atölyesi olarak kullanılıyor. Devamını okuyun → ve rasathaneyi ekledi.
- Şir-Dor ve ,Biliyor muydunuz? Registan'ın “yaldızlı” camisi 1646–1660'ta inşa edilen Tilla-Kari “yaldızlı” anlamına gelir. Bibi Hanım harabeyken 1920'lere kadar Semerkant'ın ana cuma camisi oldu. İbadet salonu, altın varakla bitirilen kabartma boyama kundal ile parlar; 1979'da restore edildi. Devamını okuyun → 17. yüzyılda Registan’ı tamamladı; batıdaki Rus şehri 1868 sonrasına aittir.
- Katmanları sırasıyla yürüyün: Registan, Bibi Hanım, Siyab, ,Biliyor muydunuz? Şah-ı Zinde neden “Yaşayan Hükümdar” demek Nekropol, Hz. Muhammed'in amcaoğlu Kusem bin Abbas'ın kabri çevresinde gelişti. Efsaneye göre o savaşta ölmedi; derin bir kuyudan bir cennet bahçesine indi ve orada yaşamaya devam ediyor. Devamını okuyun → Afrasiyab ve akşam ışıkları için yeniden Registan.
Bunu kendi gözlerinizle görebileceğiniz turlar. Size uyan turu bulun →
İçindekiler
Afrasiyab: kubbelerden önceki şehir

Afrasiyab’da yaklaşık MÖ 500’den 1220’ye kadar insanlar yaşadı. Burası, Büyük İskender’in MÖ 329’da aldığı şehir Biliyor muydunuz? Efsane: İskender Semerkant'ı anlatılandan güzel buldu Büyük İskender, antik Semerkant olan Marakanda'yı MÖ 329'da aldı. Efsaneye göre şehir hakkında duyduğu her şeyin doğru olduğunu, yalnızca şehrin daha da güzel olduğunu söyledi. Hiçbir antik yazar bu sözleri kaydetmez. Devamını okuyun →’ydı; daha sonra da Soğdiana’nın başkenti oldu. Soğdiana, Çin, Hindistan ve İran arasında mal, dil ve din taşıyan tüccarların ülkesiydi.
Buluntular tepedeki Afrasiyab Müzesi’ndedir. Müzenin gururu Elçiler Resmi’dir: 648–651 yıllarında bir saray salonu için yapılmış ve 1965’te bulunmuş duvar resimleri. Resimlerde bir Soğd kralına hediye getiren elçi alayları görülür; aralarında araştırmacıların Çin’den ve Kore’den gelen elçiler olarak tanımladığı figürler de vardır. Semerkant’ta İslam’dan önce burada yaşamış insanların yüzlerini görebileceğiniz tek yer burasıdır. Müze ve salonları hakkında daha fazlası Semerkant ve Buhara müzeleri rehberimizde.
Kâğıt, âlimler ve Arap fethi
8. yüzyılın başında Arap orduları Semerkant’ı aldı ve şehir yavaş yavaş İslam dünyasının bir parçası oldu. Samaniler döneminde, 9. ve 10. yüzyıllarda, bölgenin büyük şehirlerinden biriydi ve her şeyden önce bir ürünüyle ünlüydü: kâğıt. Bilinen bir hikâyeye göre sır, 751’deki Talas Savaşı’ndan sonra Çinli esirlerle gelmiştir. Bu bir efsanedir; Semerkant’ta kâğıt daha önce de vardı. Ama ün gerçekti ve Biliyor muydunuz? Efsaneye göre Semerkant'a kâğıdı Çinli esirler öğretti 11. yüzyılda kaydedilen bir efsaneye göre 751'deki Talas Savaşı'nda esir alınan Çinliler Semerkant'a kâğıt yapmayı öğretti. Gerçekte kâğıt burada daha önce de kullanılıyordu; zanaat büyük olasılıkla İpek Yolu boyunca yavaş yavaş geldi. Devamını okuyun → yüzyıllar boyunca bütün Müslüman dünyasında el üstünde tutuldu.
Bugün nasıl yapıldığını izleyebilirsiniz. Şehrin dışındaki Semerkant yakınlarında bir köy; dere kenarında çalışan bir değirmende dut kabuğundan eski usulle elde kâğıt yapılır. köyünde bir atölye, dut kabuğu, su çarkı ve cilalama taşlarıyla eski yöntemi yeniden canlandırdı. Semerkant kâğıdı ve Konigil atölyesi yazımız süreci ve bunu güne nasıl sığdıracağınızı anlatıyor.
Şah-ı Zinde ve 1220 yılı

1220’de Cengiz Han’ın Moğol ordusu Semerkant’ı aldı ve büyük bölümünü yıktı. Tepeye hayat bir daha dönmedi. Şehir toparlandığında güneye, bugün Registan’ın ve Gur-i Emir’in durduğu topraklara doğru büyüdü; Afrasiyab ise rüzgâra bırakıldı.
Eski şehrin kenarında bir yer hayatını sürdürdü: Afrasiyab’ın güney yamacındaki mezarlık, Şah-ı Zinde. En eski çekirdeği 11. yüzyıla ve Hz. Muhammed’in amcasının oğlu Kusem bin Abbas’a ait olduğuna inanılarak saygı gösterilen kabre uzanır. Dar sokağı boyunca uzanan türbelerin çoğu 14. ve 15. yüzyıllarda, birçoğu Timur ailesinin kadınları ve soyluları için yapıldı. Hâlâ kullanılan bir mezarlık olduğu için burayı omuzlar ve dizler örtülü, alçak sesle ziyaret ediyoruz. Ayrıntılar Şah-ı Zinde yazımızda.
Gur-i Emir ve Bibi Hanım: Timur’un başkenti

1370’te, Avrupa’da Biliyor muydunuz? Avrupa neden Timur'a “Tamerlan” diyor Fars kaynakları ona sağ bacağı ve kolundaki eski yaralar nedeniyle Timur-i Leng, “Topal Timur” dedi. Mezarı 1941'de incelendiğinde antropolog Mihail Gerasimov yaraları doğruladı ve kafatasından yüzünü modelledi. Devamını okuyun → olarak bilinen Timur, Semerkant’ı başkenti yaptı. 35 yıl boyunca seferlerinin zenginliği buraya aktı, onunla birlikte de aldığı şehirlerin ustaları geldi. Etkilemek için tasarlanmış bir ölçekte inşa etti. Hindistan seferinden sonra 1399’da yapımına başlanan Biliyor muydunuz? Timur'un büyük camisi için 95 fil taş taşıdı Timur'un Delhi'yi almasının ardından 1399'da başlanan Bibi Hanım, imparatorluğunun en büyük camisiydi. Şantiyede 200 kadar taş ustası çalıştı, Hindistan'dan getirilen 95 fil yükleri taşıdı; avlu 10.000 kişi alacak şekilde tasarlanmıştı. Devamını okuyun →’nin yaklaşık 35 metre yüksekliğinde bir taçkapısı vardı; yapı o kadar iddialıydı ki bazı bölümleri birkaç on yıl içinde çökmeye başladı ve bugün gördüğünüz hâli büyük ölçüde 1974’ten itibaren yapılan restorasyona borçludur.
1404’te Kastilya Kralı’nın elçisi Ruy González de Clavijo Semerkant’a ulaştı ve bahçeleri, şölenleri ve inşaat işlerini anlattı. Birkaç ay sonra, Şubat 1405’te, Timur bir sefer sırasında öldü. Dilimli mavi kubbeli türbe Gur-i Emir’de yatıyor; türbe 1404’te tamamlanmış ve ilk olarak torunu Biliyor muydunuz? Timur'un türbesi torunu için yapılmıştı Gur-i Emir 1404'te Timur'un torunu ve seçilmiş varisi Muhammed Sultan için başlatıldı. Timur'un memleketi Şehrisebz'de hazır bir mezar odası vardı, ama 1405'te ölünce Semerkant'ta, genç prens için yapılan türbeye konuldu. Devamını okuyun → için yapılmıştı. Kubbenin altında koyu yeşil bir yeşim taşı levha onun mezarını işaret eder; torunu Uluğ Bey de yakınında gömülüdür. Gur-i Emir yazımız, Haziran 1941’de mezar odasının açılması dahil türbenin hikâyesini anlatıyor.
Uluğ Bey Rasathanesi: yıldızları sayan hükümdar

Timur’un torunu Uluğ Bey 1409’dan itibaren Semerkant’ı yönetti ve dedesinin başkentini bir âlimler şehrine dönüştürdü. 1417–1420 yıllarında Registan’da, ilahiyatın yanı sıra astronomi ve matematiğin de okutulduğu bir medrese yaptırdı. 1420’li yıllarda şehrin dışındaki bir tepede, tepeye kazılmış bir hendeğe yerleştirilmiş, yaklaşık 40 metre yarıçaplı bir sekstantı olan bir rasathane kurdu. Astronomları bununla yılın uzunluğunu ölçtü ve 1.018 yıldızlık bir katalog hazırladı.
Uluğ Bey 1449’da öldürüldü; rasathane sonradan yıkıldı ve unutuldu. 1908’de arkeolog Vasiliy Biliyor muydunuz? Kayıp rasathaneyi 1908'de eski bir öğretmen buldu Uluğ Bey'in ölümünden sonra rasathanesi tuğlaları için söküldü, yeri bile unutuldu. Semerkant anıtlarının koruyucusu Vasiliy Vyatkin onu 17. yüzyıldan bir tapu belgesiyle izledi ve 1908'de büyük mermer yayı kazıp çıkardı. Devamını okuyun → sekstantın yer altındaki yayını buldu; bugün basamaklardan inip onu görebilirsiniz. Uluğ Bey Rasathanesi yazımız aleti ve müzeyi anlatıyor.
Registan ve Şir-Dor: ikinci perde

Registan tek bir plan gibi görünür ama iki yüzyıldan fazla sürdü. Uluğ Bey’in medresesinin karşısına vali Yalangtuş Bahadır, 1619–1636 yıllarında eski yapıyla aynı büyüklükte Şir-Dor Medresesi’ni, ardından 1646–1660 yıllarında içinde yaldızlı bir cami bulunan Tilla-Kari’yi yaptırdı. Şir-Dor’un taçkapısında şehrin en ünlü mozaiği bulunur: geyik kovalayan iki çizgili hayvan ve her birinin arkasında doğan, insan yüzlü bir güneş. Dini yapılarda canlı varlık tasvirleri nadirdir; herkesin burada durmasının nedeni de budur.
Meydanın sitemizde kendi rehberi var: Semerkant’ta Registan; ışık için en iyi saatler ve akşam aydınlatması da orada.
Siyab Pazarı ve Rus şehri

1868’de Semerkant Rus İmparatorluğu’nun bir parçası oldu ve eski şehrin batısında düz, ağaçlı sokaklardan oluşan yeni bir şehir büyüdü. 1888’de demiryolu geldi. 1925’ten 1930’a kadar Semerkant, başkent Taşkent’e taşınmadan önce Sovyet Özbekistan’ının başkentiydi. Registan’dan batıya yürüyün; on dakika içinde çini süslemeler yerini 19. yüzyıl tuğlasına ve gölgeli caddelere bırakır.
2001’de UNESCO şehri “Semerkant – Kültürlerin Kavşağı” adıyla Dünya Mirası Listesi’ne aldı ve bu ad çok yerinde: Afrasiyab, Timurlu şehir ve Rus şehri hepsi bunun parçası. Hiç durmayan katman ise gündelik hayattır. Bibi Hanım Camii’nin yanındaki Siyab Pazarı, şehrin pazarlarının yüzyıllardır yaptığı gibi, hâlâ yoğun ,Biliyor muydunuz? Efsane: Semerkant ekmeği başka yerde pişirilemez Efsaneye göre bir Buhara hükümdarı Semerkant'ın en iyi fırıncısını fırını, unu ve suyuyla sarayına getirtti, ama ekmek farklı çıktı. Fırıncıya göre eksik olan malzeme Semerkant'ın havasıydı. Bu yuvarlak ekmekler uzun süre bozulmaz. Devamını okuyun → kuru kayısı ve kuruyemiş satıyor.
Semerkant’ı bir ya da iki günde nasıl okursunuz
Katmanları izlerseniz şehir anlam kazanır. Sabah, güneşin Uluğ Bey’in medresesine vurduğu saatte Registan’dan başlayın. Yaya caddesinden Bibi Hanım’a ve Siyab Pazarı’na yürüyün, sonra Şah-ı Zinde’ye çıkın ve Afrasiyab’a ve müzesine devam edin. Gur-i Emir ve rasathane öğleden sonraya sığar; Registan ise hava karardıktan sonra ikinci bir ziyarete değer. 1, 2 ve 3 günde Semerkant planımız zamanlamaları veriyor, Semerkant’ın görülecek yerleri: biletler ve açılış saatleri ise gişeleri anlatıyor.
Özbekistan'ın hızlı treni: Taşkent–Semerkant yaklaşık 2 saat 10 dakika, Taşkent–Buhara yaklaşık 4 saat. Biletler pasaportunuza bağlıdır. Devamını okuyun → Taşkent’ten Semerkant’a yaklaşık iki saat on dakikada gider; ayrıntılar Taşkent’ten Semerkant’a yazımızda. Bütün sırayı kendi dilinizde bir rehberle görmek için Semerkant’ın öne çıkanları turuna katılın. En çok en eski katmanlar ilginizi çekiyorsa, Soğdiana arkeoloji turu günlerini Afrasiyab’da ve Semerkant ile Buhara çevresindeki ören yerlerinde geçirir. Rehberlerin her durakta anlattığı hikâyeler Semerkant efsaneleri yazımızda toplandı.
© Fotoğraflar
- Afrasiyab ancient settlement, Samarkand — Akhemen / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0



