Kadim Semerkant: Doğu’nun İncisi

Registan’ın üç medresesi birlikte inşa edilmedi — önce 1420’de Uluğ Bey’inki yapıldı, Şir-Dor ve Tilla-Kari iki yüzyıl sonra onunla boy ölçüşmek isteyen sonraki hükümdarlar döneminde geldi — ama birbirlerine o kadar hassas bir şekilde bakacak biçimde inşa edildiler ki bugün tek bir kompozisyon gibi okunuyorlar. Şir-Dor, 1619–1636 yıllarında Semerkant valisi Yalangtuş Bahadır tarafından, Uluğ Bey’in yaptırdığı bir hankahın yerine inşa edildi. Ustaları taç kapıya geyikleri kovalayan iki mozaik kaplan yerleştirdi (adı “aslanlı” anlamına geldiği için bunları aslan sayanlar da var); her birinin sırtının ardından insan yüzlü bir güneş doğuyor. Bu, İslam geleneğinin figürlü sanattan kaçınmasından açık bir kopuştur ve ustaların bunu nasıl yapabildiğini kimse tam olarak açıklayamamıştır.

Timur’un kendi mezarı, sonraki mimarların Tac Mahal’i inşa ederken doğrudan incelediği dilimli mavi bir kubbenin altındadır — Gur-i Emir ondan iki yüzyıl önce yapılmıştır ve mimarlık tarihçilerinin çoğuna göre Babürlü ustaların örnek aldığı modeldir. İçeride koyu bir yeşim levha Timur’un mezarını işaret eder; rivayete göre oyulduğu dönemde Orta Asya’nın en büyük yeşim taşıydı. Haziran 1941’de bilim insanları Timur’un kalıntılarını incelemek için mezarı açtı. Yerel efsaneye göre onun huzuru asla bozulmamalıydı ve Semerkant’taki rehberler bu hikâyeyi hâlâ en iyi türbenin loş ışığında anlatır.

Bir yamaca tırmanan, altı yüzyıl boyunca inşa edilmiş ve neredeyse kesintisiz olarak mavi ve turkuaz mayolikayla kaplanmış dar bir türbeler sokağı — Şah-ı Zinde «yaşayan kral» demektir; bu ad, tepesindeki ve Hz. Muhammed’in amcasının oğlunu barındırdığı söylenen bir türbeye gönderme yapar; burası aşağıdaki turist akınından bağımsız olarak hâlâ ziyaretçilerin uğrak yeridir. Baştan sona yürümek tek bir manzaradan çok bir dizidir — hiçbir iki türbe tam olarak aynı deseni kullanmaz ve koridor o kadar dardır ki çini işçiliği bütün görüş alanınızı doldurur.

Timur, Bibi Hanım’ın o dönemde İslam dünyasının en büyük camisi olacak ölçekte inşa edilmesini emretti; rivayete göre taş taşımak için Hindistan seferinden getirilen filler kullanıldı. Bu kısmen işe yaradı — kısmen de yaramadı: yapı temelleri için fazla iddialıydı ve bazı bölümleri birkaç on yıl içinde çökmeye başladı. Bugün ayakta duran, dokunulmamış orijinal değil, Sovyet döneminde yapılmış kapsamlı bir yeniden inşadır; ama Timur’un ulaşmaya çalıştığı ölçek hâlâ asıl meseledir.

Timur’un torunu Uluğ Bey, çoğu hükümdardan daha sıra dışıydı — fetihten çok astronomiyle ilgileniyordu ve 1420’lerde o kadar hassas bir sekstantla bir gözlemevi inşa etti ki yılın uzunluğu için yaptığı hesap günümüzdeki değerden yalnızca yaklaşık bir dakika sapıyordu. Ölümünden sonra gözlemevi harabeye döndü, ama sekstantın yeraltındaki yayı gömülü olarak hayatta kaldı ve ancak 1908’de yeniden keşfedildi — eğrisini bugün hâlâ görebilirsiniz.

Bibi Hanım’ın arkasındaki Siyab Pazarı, Semerkant’ın müze olmayı bırakıp yeniden çalışan bir şehre döndüğü yerdir — dağ gibi kuru meyve ve kuruyemiş yığınları, Semerkant’ın bütün bölgede tanındığı yassı ve yoğun non ekmeği ve bu işi belli ki onlarca yıldır yapan satıcılar. Ayrıca şehirde restorana gitmeden iyi yemek yemenin en kolay yeridir.