Buchara, miasto-muzeum pod gołym niebem: dziewięć stuleci na jednym spacerze

Buchara ma ponad dwa tysiące lat, a jej historyczne centrum, od 1993 roku na Liście światowego dziedzictwa UNESCO, obejmuje około 140 zabytków z okresu od IX do XIX wieku. Niezwykła jest jego gęstość. Władcy przychodzili i odchodzili, ale miasto wciąż budowało w tym samym zwartym rdzeniu, więc warstwy leżą obok siebie, a nie jedna na drugiej.

W efekcie centrum przejdziesz pieszo w pół godziny. Prawie wszystko leży na krótkiej linii od Lyabi-Hauz na wschodzie po park Samanidów na zachodzie i tylko do trzech zabytków potrzebny jest samochód. Nasz plan zwiedzania Buchary w 1, 2 lub 3 dni układa je po kolei.

Najstarszą salą tego muzeum jest Mauzoleum Samanidów, rodowy grobowiec dynastii, która rządziła z Buchary w IX i X wieku. To sześcian z wypalanej cegły ułożonej we wzory, tak że ściany wyglądają jak tkane. Wzór najlepiej wydobywa poranne boczne światło.

Podobno grobowiec przetrwał najazd Mongołów w 1220 roku, bo wcześniej zasypały go powodzie. Kilka kroków dalej stoi Chashma-Ayub, zbudowany nad źródłem, które legenda łączy z prorokiem Hiobem; w środku działa małe muzeum zaopatrzenia w wodę. Oba miejsca opisujemy na stronie o Mauzoleum Samanidów i Bolo-Hauz.

Minaret Kalyan zbudowano w 1127 roku i wznosi się na około 46 metrów. Archeolodzy kopali 13 metrów w głąb, nie docierając do dna fundamentów. Legenda mówi, że Czyngis-chan, który zdobył miasto w 1220 roku, kazał go oszczędzić; prawda czy nie, to jedna z nielicznych budowli w Bucharze starszych niż najazd mongolski.

Z tego samego stulecia pochodzi fasada meczetu Magoki-Attori, która dziś leży poniżej poziomu obecnej ulicy między kopułami handlowymi – znak, jak bardzo podniósł się wokół niej grunt. W środku jest muzeum dywanów. Plac u stóp minaretu, Poi Kalyan, opisujemy na stronie o Poi Kalyan.

Medresa Ulugh Bega z 1417 roku to najstarsza zachowana medresa w Azji Środkowej; napis na jej rzeźbionych drzwiach głosi, że zdobywanie wiedzy jest obowiązkiem każdego muzułmanina i każdej muzułmanki. W środku mieści się muzeum historii kaligrafii. Naprzeciw minaretu XVI-wieczna medresa Mir-i-Arab wciąż kształci studentów: była jedną z zaledwie trzech, które uczyły w czasach radzieckich.

Kopuły handlowe pochodzą z tego samego stulecia. Każda miała swoją branżę: Toki Sarrafon – wymieniacze pieniędzy, Toki Zargaron – jubilerzy, Toki Telpak Furushon – sprzedawcy czapek. Zbudowano je nad dawnymi skrzyżowaniami ulic, więc przechodzisz pod nimi, po prostu idąc przez miasto, a w najgorętszych godzinach ich cień to najlepsze miejsce.

Lyabi-Hauz, plac wokół stawu z około 1620 roku, to salon starego miasta: medresy z trzech stron, czajchany z szerokimi drewnianymi tapczanami nad wodą. Spójrz w górę na portal medresy Nadir Divan-Begi: dwa ptaki simurgi niosą białe jelenie w stronę słońca z ludzką twarzą. Takie wizerunki są na budowlach islamskich rzadkością i przewodnicy zawsze się tu zatrzymują.

XVII-wieczna medresa Abdulaziz-chana, obok medresy Ulugh Bega, mieści dziś muzeum snycerstwa. Plac, jego staw i związane z nim opowieści opisujemy w artykule Lyabi-Hauz i Chor Minor.

Naprzeciw Arku stoi meczet Bolo-Hauz z 1712 roku, którego dwadzieścia rzeźbionych drewnianych kolumn odbija się w stawie. Dziesięć minut na wschód od Lyabi-Hauz, cichymi uliczkami mieszkalnymi, dochodzi się do Chor Minor – budynku bramnego z 1807 roku z czterema wieżami o turkusowych kopułach. Te uliczki to połowa powodu, by tam pójść.

Sam Ark, na wzgórzu, z murami wysokimi na 16–20 metrów, był do 1920 roku siedzibą władców Buchary; jego historię opisujemy na stronie o Arku w Bucharze. Ostatnia sala muzeum leży poza starym miastem: Sitorai Mohi-Hosa, letni pałac zbudowany w latach 1912–1918 dla emira Alim-chana, z zewnątrz europejski, w środku bucharski.