Αρχαία Σαμαρκάνδη: μια πόλη που διαβάζεται σε στρώματα, από το Αφρασιάμπ ως το Ρεγιστάν

Άνθρωποι ζούσαν στο Αφρασιάμπ από περίπου το 500 π.Χ. ως το 1220. Αυτή ήταν η Μαρακάντα, η πόλη που κατέλαβε ο Μέγας Αλέξανδρος το 329 π.Χ., και αργότερα η πρωτεύουσα της Σογδιανής, της χώρας των εμπόρων που μετέφεραν εμπορεύματα, γλώσσες και θρησκείες ανάμεσα στην Κίνα, την Ινδία και την Περσία.

Τα ευρήματα βρίσκονται στο Μουσείο Αφρασιάμπ πάνω στον λόφο. Το καμάρι του είναι η Τοιχογραφία των Πρεσβευτών, τοιχογραφίες που φτιάχτηκαν το 648–651 για μια αίθουσα ανακτόρου και βρέθηκαν το 1965: πομπές απεσταλμένων που φέρνουν δώρα σε έναν σογδιανό βασιλιά, ανάμεσά τους μορφές που οι ερευνητές αναγνωρίζουν ως απεσταλμένους από την Κίνα και την Κορέα. Είναι το μόνο μέρος στη Σαμαρκάνδη όπου βλέπετε τα πρόσωπα των ανθρώπων που ζούσαν εδώ πριν από το Ισλάμ. Περισσότερα για το μουσείο και τις αίθουσές του υπάρχουν στον οδηγό μας για τα μουσεία της Σαμαρκάνδης και της Μπουχάρα.

Το 1220 ο μογγολικός στρατός του Τζένγκις Χαν κατέλαβε τη Σαμαρκάνδη και κατέστρεψε μεγάλο μέρος της. Η ζωή δεν γύρισε ποτέ στον λόφο. Όταν η πόλη ανέκαμψε, μεγάλωσε προς τα νότια, στο έδαφος όπου στέκονται σήμερα το Ρεγιστάν και το Γκουρ-ε-Αμίρ, και το Αφρασιάμπ αφέθηκε στον άνεμο.

Ένα σημείο στην άκρη της παλιάς πόλης κράτησε τη ζωή του: το Σαχ-ι-Ζίντα, η νεκρόπολη στη νότια πλαγιά του Αφρασιάμπ. Ο παλαιότερος πυρήνας της ανάγεται στον 11ο αιώνα και στον τάφο που τιμάται ως του Κουσάμ ιμπν Αμπάς, ξαδέλφου του Προφήτη Μωάμεθ. Τα περισσότερα μαυσωλεία κατά μήκος του στενού δρόμου της χτίστηκαν τον 14ο και τον 15ο αιώνα, πολλά για γυναίκες και ευγενείς της οικογένειας του Τιμούρ. Είναι ενεργή νεκρόπολη, γι' αυτό την επισκεπτόμαστε με καλυμμένους ώμους και γόνατα και χαμηλωμένη φωνή. Οι λεπτομέρειες υπάρχουν στο άρθρο μας για το Σαχ-ι-Ζίντα.

Το 1370 ο Τιμούρ, γνωστός στην Ευρώπη ως Ταμερλάνος, έκανε τη Σαμαρκάνδη πρωτεύουσά του. Επί 35 χρόνια ο πλούτος των εκστρατειών του έρρεε εδώ, και μαζί του τεχνίτες από τις πόλεις που κατακτούσε. Έχτισε σε κλίμακα που σκοπό είχε να εντυπωσιάσει. Το τζαμί Μπίμπι Χανούμ, που ξεκίνησε το 1399 μετά την εκστρατεία του στην Ινδία, είχε πύλη ύψους περίπου 35 μέτρων· το κτίριο ήταν τόσο φιλόδοξο που μέρη του άρχισαν να καταρρέουν μέσα σε λίγες δεκαετίες, και αυτό που βλέπετε σήμερα οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην αποκατάσταση από το 1974 και μετά.

Το 1404 ο Ρούι Γκονζάλες δε Κλαβίχο, απεσταλμένος του βασιλιά της Καστίλλης, έφτασε στη Σαμαρκάνδη και περιέγραψε τους κήπους, τα συμπόσια και τις οικοδομικές εργασίες. Λίγους μήνες αργότερα, τον Φεβρουάριο του 1405, ο Τιμούρ πέθανε σε εκστρατεία. Κείτεται στο Γκουρ-ε-Αμίρ, το μαυσωλείο με τον νευρωτό γαλάζιο τρούλο, που ολοκληρώθηκε το 1404 και χτίστηκε αρχικά για τον εγγονό του Μουχάμαντ Σουλτάν. Κάτω από τον τρούλο μια πλάκα σκούρου πράσινου νεφρίτη σημαδεύει τον τάφο του· ο εγγονός του Ουλούγκ Μπεγκ είναι θαμμένος εκεί κοντά. Το άρθρο μας για το Γκουρ-ε-Αμίρ διηγείται την ιστορία του τάφου, μαζί με το άνοιγμα της κρύπτης τον Ιούνιο του 1941.

Ο εγγονός του Τιμούρ, Ουλούγκ Μπεγκ, κυβέρνησε τη Σαμαρκάνδη από το 1409 και μετέτρεψε την πρωτεύουσα του παππού του σε πόλη λογίων. Το 1417–1420 έχτισε μια μεντρεσέ στο Ρεγιστάν όπου διδάσκονταν αστρονομία και μαθηματικά παράλληλα με τη θεολογία. Στη δεκαετία του 1420 έχτισε ένα αστεροσκοπείο σε έναν λόφο έξω από την πόλη, με έναν εξάντα ακτίνας περίπου 40 μέτρων τοποθετημένο σε μια τάφρο σκαμμένη στον λόφο. Με αυτόν οι αστρονόμοι του μέτρησαν τη διάρκεια του έτους και συνέταξαν έναν κατάλογο 1.018 άστρων.

Ο Ουλούγκ Μπεγκ σκοτώθηκε το 1449 και το αστεροσκοπείο αργότερα διαλύθηκε και λησμονήθηκε. Το 1908 ο αρχαιολόγος Βασίλι Βιάτκιν βρήκε το υπόγειο τόξο του εξάντα και μπορείτε να κατεβείτε τα σκαλιά και να το δείτε σήμερα. Το άρθρο μας για το Αστεροσκοπείο του Ουλούγκ Μπεγκ καλύπτει το όργανο και το μουσείο.

Το Ρεγιστάν μοιάζει να προέρχεται από ένα σχέδιο, αλλά χρειάστηκαν περισσότεροι από δύο αιώνες. Απέναντι από τη μεντρεσέ του Ουλούγκ Μπεγκ, ο κυβερνήτης Γιαλαγκτούς Μπαχαντούρ έχτισε τη μεντρεσέ Σερ-Ντορ το 1619–1636, ίδια σε μέγεθος με το παλαιότερο κτίριο, και έπειτα την Τιλά-Καρί το 1646–1660, με ένα επιχρυσωμένο τζαμί στο εσωτερικό. Η πύλη της Σερ-Ντορ φέρει το πιο διάσημο ψηφιδωτό της πόλης: δύο ριγωτά θηρία που κυνηγούν ελάφια, με έναν ήλιο με ανθρώπινο πρόσωπο να ανατέλλει πίσω από το καθένα. Οι απεικονίσεις ζωντανών πλασμάτων είναι σπάνιες σε θρησκευτικά κτίρια, και γι' αυτό σταματούν όλοι εδώ.

Η πλατεία έχει τον δικό της οδηγό στον ιστότοπό μας, το Ρεγιστάν στη Σαμαρκάνδη, με τις καλύτερες ώρες για το φως και τον βραδινό φωτισμό.

Το 1868 η Σαμαρκάνδη έγινε μέρος της Ρωσικής Αυτοκρατορίας και μια νέα πόλη με ευθείς, δενδροφυτευμένους δρόμους μεγάλωσε δυτικά της παλιάς. Το 1888 έφτασε το τρένο. Από το 1925 ως το 1930 η Σαμαρκάνδη ήταν πρωτεύουσα του σοβιετικού Ουζμπεκιστάν, πριν η πρωτεύουσα μεταφερθεί στην Τασκένδη. Περπατήστε δυτικά από το Ρεγιστάν και σε δέκα λεπτά τα πλακάκια δίνουν τη θέση τους σε τούβλα του 19ου αιώνα και σκιερές λεωφόρους.

Το 2001 η UNESCO ενέγραψε την πόλη στον κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς ως Σαμαρκάνδη – Σταυροδρόμι Πολιτισμών, και το όνομα ταιριάζει: το Αφρασιάμπ, η τιμουρική πόλη και η ρωσική πόλη είναι όλα μέρος της. Το στρώμα που δεν σταμάτησε ποτέ είναι το καθημερινό. Το παζάρι Σιαμπ, δίπλα στο τζαμί Μπίμπι Χανούμ, πουλά ακόμη το πυκνό ψωμί της Σαμαρκάνδης, αποξηραμένα βερίκοκα και ξηρούς καρπούς, όπως οι αγορές της πόλης εδώ και αιώνες.