
Bu yazıdaki yerler: Semerkant · Buhara · Hive · Taşkent
Özbekistan Yolculuğunu Gerçekten Hak Eden 10 Yer
Biliyor muydunuz? Registan'ın güneş taşıyan aslanı banknota girdi Şir-Dor Medresesi (1619–1636) adını taç kapısındaki, sırtında güneş taşıyan büyük kedilerden alır. Bu tasvir Özbekistan'ın 1997 tarihli 200 somluk banknotunun arka yüzünde yer aldı. Devamını okuyun →’da akşam saat altı. Öğlen gelen grup herkesin çektiği fotoğrafların aynısını çekip akşam yemeğine gitti. Basamaklarda hâlâ birkaç kişi oturuyor. Acele etmiyorlar: güneşin alçalmasını ve cephelerdeki çinilerin maviden bakır rengine dönmesini bekliyorlar. Yirmi dakika sonra dönüyor.
Bu insanlar Özbekistan yolculuğunun temel kuralını biliyor. Burada o kadar çok Dünya Mirası anıtı var ki bir haftada hepsini «toplayıp» çok az şey hatırlayabilirsiniz. Daha az yer ve bol zaman çok daha iyi sonuç verir.
Bu yüzden bu listede otuz değil on yer var. Taşkent’te bir tur operatörüyüz ve bu yerleri kabaca Taşkent, Semerkant, Buhara ve Hive rotasında karşınıza çıktıkları sırayla dizdik. İkisi ayrıca bir sapma gerektiriyor; hangileri olduğunu belirtiyoruz. Şehir şehir tam tablo için Özbekistan’ın görülecek yerleri rehberimize bakın.
Kısaca
- On yerin hepsi 7–10 günlük bir Özbekistan gezisine sığar; Aral için en az iki gün daha gerekir. İyi bir temel 8 günlük klasik tur.
- Taşkent, Semerkant, Buhara, Hive zincirini izleyin. Batı Tanrı Dağları'nda, Taşkent'e yaklaşık 80 km uzaklıkta dağlar: yazın doğa yürüyüşü, kışın kayak; hemen yakında Çarvak Barajı Gölü. Devamını okuyun → Taşkent’ten, Şehrisebz Semerkant’tan, Harezm kaleleri Hive’den günübirlik gidilir.
- Registan’da ve Biliyor muydunuz? Şah-ı Zinde neden “Yaşayan Hükümdar” demek Nekropol, Hz. Muhammed'in amcaoğlu Kusem bin Abbas'ın kabri çevresinde gelişti. Efsaneye göre o savaşta ölmedi; derin bir kuyudan bir cennet bahçesine indi ve orada yaşamaya devam ediyor. Devamını okuyun →’de en iyi ışık günün geç saatlerindedir: her birine bir değil iki ziyaret planlayın.
- Buhara ve Hive’de boş saatler bırakın; eski şehirler en güzel yürüyerek ve programsız gezilir.
- On yer, acele etmezseniz yaklaşık bir hafta. Akşam Registan’ın basamaklarında kalanlar genellikle daha fazlası için geri döner.
İçindekiler
1. Registan, Semerkant: iki yüzyıla yayılan bir sohbet

Üç İslami eğitim kurumu: görkemli bir taç kapının ardında, avlu çevresinde öğrenci hücreleri ve dershaneler. Eski şehirlerde birçoğu bugün müze ve zanaat atölyesi olarak kullanılıyor. Devamını okuyun → bu meydanı herkes kartpostallardan tanır. Ama bunun tek bir tasarım değil, iki yüz yıl süren bir sohbet olduğunu daha az kişi bilir. Biliyor muydunuz? Mühendisler eğik bir minareyi yeniden doğrulttu 1920'ye gelindiğinde Registan'daki Uluğ Bey Medresesi'nin bir minaresi eğilmişti. 1932'de mühendis Vladimir Şuhov onu doğrulttu; ikinci minare 1965'te düzeltildi. Devamını okuyun → 15. yüzyılın başında inşa edildi. Karşısındaki Şir-Dor ancak 17. yüzyılda geldi ve onun silüetini bir yansıma gibi tekrarlıyor. Üçüncüsü ,Biliyor muydunuz? Registan'ın “yaldızlı” camisi 1646–1660'ta inşa edilen Tilla-Kari “yaldızlı” anlamına gelir. Bibi Hanım harabeyken 1920'lere kadar Semerkant'ın ana cuma camisi oldu. İbadet salonu, altın varakla bitirilen kabartma boyama kundal ile parlar; 1979'da restore edildi. Devamını okuyun → meydanı en son kapattı.
Şir-Dor’un taç kapısına bakın: büyük kediler (aslan mı kaplan mı, hâlâ tartışılıyor) ceylanları kovalıyor, arkalarında insan yüzlü bir güneş doğuyor. İslam mimarisinde canlı figürler nadirdir ve rehberler burada durmayı sever. İki kez gelin: ayrıntılar için öğlen, ışık için gün batımına doğru. Daha fazlası Registan sayfamızda.
2. Ark Kalesi ve Kalan Minaresi, Buhara: bir fatihin bağışladığı kule

Buhara’da tescilli yaklaşık 140 anıt var ve neredeyse hepsi yürüyerek gezebileceğiniz eski şehre sığıyor. Silüetini iki yapı taşıyor. ,Biliyor muydunuz? Efsane: Ark'ın sınırları bir boğa derisiyle çizildi Efsane Ark'ı İran destanının prensi Siyavuş'a bağlar: ona bir boğa derisinin kaplayacağı kadar toprak teklif edildi. O da deriyi ince şeritlere kesip bir tepeyi çevirdi. Gerçekte Ark'ın tepesini insanlar 2.000 yılı aşkın sürede yükseltti. Devamını okuyun → 1920’ye kadar bin yılı aşkın süre Buhara hükümdarlarının merkeziydi.
Biliyor muydunuz? 13 m kazdılar, temelin dibine ulaşamadılar 1127 tarihli Kalan Minaresi yaklaşık 46 m yükselir; bir kazı 13 m derinliğe indi ama temelin dibini bulamadı. Söylendiğine göre Cengiz Han minarenin korunmasını emretti. Devamını okuyun → 1127’den beri ayakta. Efsaneye göre şehri alan Cengiz Han kuleye bakmış ve ona dokunulmamasını emretmiş. Doğru olsun olmasın, minare çevresindeki neredeyse her şeyden uzun yaşadı. Ziyaretçilerin genellikle yukarı çıkmasına izin verilmez, buna gerek de yok: eski şehrin hemen her yerinden görünür ve ara sokaklarda kaybolduğunuzda en kolay yön işaretidir. Bkz. Poi Kalan ve Ark Kalesi.
3. İçan Kale, Hive: listede araca ihtiyaç duymadığınız tek yer

Hive’nin iç şehri surlarla çevrili ve surların içinde hanlar devrinden bu yana pek az şey değişti. 1990’da ,Biliyor muydunuz? Hive'nin müze-şehrinde hâlâ insanlar yaşıyor İçan Kale, 8–10 m yüksekliğinde ve 5–6 m kalınlığındaki kerpiç surların içinde 50'den fazla tarihî anıt ve yaklaşık 250 eski ev barındırır; aileler hâlâ sokaklarında yaşayıp çalışıyor. Devamını okuyun → Özbekistan’ın ilk Dünya Mirası alanı oldu.
En tanınan yapısı yarım kalmıştır. «Kısa minare» anlamına gelen Biliyor muydunuz? 29 m'de kalan bir kule için 14 metre genişliğinde temel Kalta Minor'a 1852'de başlandı ve 70–80 m'ye ulaşması planlanıyordu, ama hanı ölünce 1855'te yaklaşık 29 m'de inşaat durdu. Tamamen sırlı çinilerle kaplı tek minare olduğu söylenir. Devamını okuyun →’a 19. yüzyılın ortasında Muhammed Emin Han döneminde başlandı. Han öldü, inşaat durdu ve geniş turkuaz kule yarıda kaldı. Bir efsaneye göre tepesinden Buhara görünecek kadar yüksek olması planlanmıştı. İç şehrin tamamını acele etmeden bir günde gezebilirsiniz; rota İçan Kale rehberimizde.
4. Osman Mushafı ve metro, Taşkent

Pek çok gezgin Semerkant yolunda Taşkent’ten aceleyle geçer. Bu bir hata. Mart 2026’dan beri şehirde İslam Medeniyeti Merkezi var ve büyük kubbenin altındaki Kuran Salonu’nda, UNESCO’nun Dünya Belleği Kaydı’na alınmış 7. yüzyıldan kalma bir Kuran olan Biliyor muydunuz? Efsane: Halife Osman'ın kendi Kur'an'ı Taşkent'te Rivayete göre bu dev parşömen Kur'an, Halife Osman'ın şahsi nüshasıdır; bir anlatıya göre Timur onu Semerkant'a getirdi. Radyokarbon tarihlemesi 775–995'i verir; yani daha çok erken bir kopyadır, yine de en eskilerden biridir. Devamını okuyun → bulunuyor. Yıllarca meydanın karşısındaki Eski Taşkent'in dinî kalbi: medreseler, bir cuma camii ve türbeler. Hemen yanında 2026'da açılan yeni İslam Medeniyeti Merkezi yer alır. Devamını okuyun → külliyesinde küçük bir kütüphanede saklandı. Kitabın kendisi de yolculuk yaptı: 1869’da Semerkant’tan St. Petersburg’a götürüldü ve 1924’te Orta Asya’ya geri döndü. Saatli bir ziyaret dilimi ayırtın; ayrıntılar İslam Medeniyeti Merkezi rehberimizde.
Akşam Biliyor muydunuz? 9 büyüklüğünde depreme dayanacak biçimde tasarlanmış metro Taşkent Metrosu'nun ilk üç hattı 9,0 büyüklüğündeki bir depreme dayanacak şekilde inşa edildi; tüneller alışılmadık derecede sığdır, sokağın yalnızca 8–25 m altında. Devamını okuyun → inin. 1977’de açıldı ve her istasyon kendine özgü süslenmiş: mermer, avizeler, seramik panolar; hiçbiri birbirine benzemiyor. 2018’den beri fotoğraf çekmek serbest, o yüzden fotoğraf makinenizi alın. Metro rehberimiz istasyon istasyon anlatıyor.
5. Şah-ı Zinde, Semerkant: basamakların sayıldığı sokak

Burası tek bir anıt değil, bir nekropol: yüzyıllar boyunca, çoğunlukla Timurlu soylular için inşa edilmiş türbelerden oluşan dar bir sokak; her biri kendine özgü desende çinilerle kaplı.
İçeri dik bir merdiven çıkar ve onunla birlikte bir inanış: çıkarken ve inerken basamakları sayın, sayılar tutarsa günahlarınız bağışlanır. Şah-ı Zinde aynı zamanda bir ibadet yeridir, bu yüzden sade ve kapalı giyinin. Dar sokak alçak ışıkta, sabah erken ya da akşamüstü en güzel hâlindedir; hangi türbenin kime ait olduğunu Şah-ı Zinde sayfamızda anlatıyoruz.
6. Ak Saray, Şehrisebz: geriye yalnızca kapısı kalan saray

Şehrisebz, Emir Timur (Timurlenk, 1336–1405), başkenti Semerkant olan Timurlu İmparatorluğu'nun kurucusu. Şehrisebz yakınlarında doğdu. Devamını okuyun →’un memleketidir ve en iddialı sarayı Emir Timur'un memleketi Şehrisebz'deki sarayının kalıntıları. Dev giriş kemerinin yalnızca bazı bölümleri ayakta. Devamını okuyun →’ı burada 1380’den 1404’e kadar inşa ettirdi. 1404’te Kastilyalı elçi Ruy González de Clavijo buradan geçti ve inşaatın hâlâ sürdüğünü yazdı.
Saray çoktan çöktü. Geriye giriş kapısının hâlâ çinili iki dev kulesi kaldı. Kitabesinin bilinen bir çevirisi şöyledir: «Gücümüzden şüphe ediyorsanız, yapılarımıza bakın». Akademisyenler çevirinin doğruluğunu tartışıyor, ama ne denmek istendiği açık. Şehrisebz, Semerkant’tan geçidi aşarak gidilen günübirlik bir gezidir; bkz. Ak Saray ve Şehrisebz günü.
7. Çimgan ve Tanrı Dağları: günübirlik mesafede dağlar

Taşkent’ten yaklaşık bir buçuk saat sonra ova biter ve gerçek dağlar başlar: Biliyor muydunuz? Lalenin soy ağacının Tanrı Dağları'nda başladığı söylenir Osmanlı bahçelerinden ve Hollanda'nın lale tarlalarından çok önce yabani laleler Orta Asya dağlarında yetişiyordu; Tanrı Dağları sıkça anavatanları olarak anılır. Nisanda Çimgan çevresindeki yamaçlarda çiçek açarlar. Devamını okuyun →’nın batı uzantıları. Biliyor muydunuz? Büyük Çimgan nesiller boyu dağcıların ilk büyük zirvesiydi Çatkal Sıradağları'ndaki Büyük Çimgan (3.309 m) çevresindeki araziden 1.689 m yükselir; bu da onu ultra belirgin bir zirve yapar. Zirveye on beş dereceli rota çıkar; nesiller boyu yeni başlayanlar için ilk ciddi tırmanıştı. Devamını okuyun → 3.309 metreye yükselir.
İki tatil merkezi var: eski Çimgan ve 2019 sonunda açılan .Biliyor muydunuz? Amirsoy ilk üç ayında yaklaşık 150.000 ziyaretçi ağırladı Amirsoy, Aralık 2019’da Taşkent’e yaklaşık 65 km uzaklıkta, Çatkal sıradağlarındaki Maygaşkan Dağı’nın kuzey yamacında açıldı. İlk üç ayda çoğu Özbekistan’dan yaklaşık 150.000 kişi geldi; dağ evlerinin enerjisinin yaklaşık %90’ı güneşten gelir. Devamını okuyun → Kışın teleferikler çalışır, yazın patikalar açılır. Başkentten bir günden fazla uzaklaşmadan medreseleri dağ havasıyla değiştirmenin en hızlı yolu budur. Çimgan ve Çarvak günlük planımız nasıl yapılacağını gösteriyor.
8. Lyabi Havuz, Buhara: komşularından uzun yaşayan havuz

Adı «havuzun kenarında» demek. Buhara’da bir zamanlar bu tür pek çok havuz, yani «hauz» vardı. Şehir suyunu bunlardan alırdı, hastalıklar da bunlarda ürerdi. Sovyet döneminde çoğu dolduruldu. 17. yüzyılın başında kazılan ,Biliyor muydunuz? Buhara'nın havuzları bir zamanlar su kaynağıydı 1620 civarında kazılan, 46 × 36 m boyutlarındaki Lyabi Havuz gibi havuzlar şehrin başlıca su kaynağıydı. Çoğu hastalık yaydığı için 1920–30'larda dolduruldu; Lyabi Havuz korundu. Devamını okuyun → ayakta kalan birkaç havuzdan biri.
Çevresinde yaşlı dut ağaçları, Biliyor muydunuz? Han, kale ve müze olmuş bir medrese Taşkent'teki Kukeldaş Medresesi 1570 civarında inşa edildi; 18. yüzyılda kervansaray, ardından kale, sonra müze oldu ve 1990'larda yeniden eğitime döndü. Devamını okuyun → ve Biliyor muydunuz? Bir hanın sözüyle medreseye dönüşen kervansaray Nadir Divan Begi, Lyabi Havuz yanındaki 1622 tarihli yapısını kervansaray olarak yaptırdı. Açılışta İmamkulu Han onu güzel bir medrese diye övdü; hanın sözü geri alınamazdı: bir taç kapı ve hücreler eklendi ve yapı medrese oldu. Devamını okuyun → medreseleri, birkaç Çay evi: yeşil çay, plov ve topçan denilen geniş ahşap sedirlerde sohbet. ve medreselerden daha çok fotoğraflanan, eşeğine binmiş bir Biliyor muydunuz? Mutlu bir hayat için çocuğu Nasreddin'in eşeğine bindirin Lyabi Havuz'un yanında, Türkiye'den Çin'e kadar anlatılan fıkraların hazırcevap kahramanı Nasreddin'in heykeli durur; Özbekler onu Buharalı sayar. Yerel halka göre eşeğine bindirilen çocuğun hayatı neşeyle dolu olur. Devamını okuyun → heykeli var. Buhara’da bir saat mola vermek için en iyi yer burası: çayınızı söyleyin ve meydanı izleyin. Daha fazlası Lyabi Havuz ve Çor Minor yazımızda.
9. Muynak ve Aral Gölü: kaybedilenleri anlatan bir yer

Bu listedeki diğer her yer, ayakta kalanlarla ilgili. Biliyor muydunuz? Muynak'ın eski balıkçı tekneleri arasında bir müzik festivali 2018'den beri elektronik müzik, sanat ve bilim festivali Stihia, bir zamanlar Aral Gölü'nde liman olan Muynak'ta, kumda kalmış gemilerin hemen yanında düzenleniyor. Festival, SEA (deniz) sözcüğünden oluşan 10 metrelik bir enstalasyonun yakılmasıyla sona erer. Devamını okuyun → ise yok olanlarla ilgili. Bir zamanlar bir balıkçı limanıydı; şimdi su yüz kilometreden fazla uzakta ve paslı balıkçı tekneleri kumların içinde duruyor.
Burası yol üstünde bir durak değil, genellikle Nukus’tan yapılan, en az iki günlük ayrı bir sapma. Aral Gölü uzatmamız bunu kapsıyor; yolculuğu düşünüyorsanız daha ayrıntılı bir Aral rehberi de yazdık.
10. Harezm kaleleri: elli kalenin diyarı

Karakalpakistan’ın bir ilçesinin adı düpedüz ,Biliyor muydunuz? Elliq Qala: adı «elli kale» olan ilçe Hive’nin karşısında, Amu Derya’nın öte yakasındaki bir Karakalpakistan ilçesinin adı Elliq Qala’dır; kabaca «elli kale» demektir. Eski Harezm’in Ayaz Kale ve Toprak Kale gibi kil kaleleri, 2008’den beri Özbekistan’ın UNESCO geçici listesindedir. Devamını okuyun → yani «elli kale». Amu Derya’nın öbür yakasında, Hive ve Ürgenç’in karşısındaki çölde antik Harezm şehirlerinin kalıntıları uzanıyor. Biliyor muydunuz? Efsane: Ayaz adlı bir çoban Ayaz Kale'yi bir gelin için yaptı Efsaneye göre bir Harezm kralı kızını zapt edilemez bir kale yapana vereceğine söz verdi; çoban Ayaz işe başladı, kral sözünü tutmadı ve surlar yarım kaldı. Gerçekte buradaki en eski kale MÖ 4.–3. yüzyıla tarihlenir. Devamını okuyun → en iyi korunanlardan biri: kerpiç surları vahanın kenarındaki bir tepede iki bin yılı aşkın süredir ayakta ve oradan neye karşı koruduklarını görebilirsiniz.
Ziyaretçi az, asıl gerekçe de bu. Rotanız Hive’de bitiyorsa yarım gün ekleyin: Ayaz Kale gezimiz rehber ve biletleri kapsıyor. Arka plan için Harezm’in çöl kaleleri yazımıza bakın.
© Fotoğraflar
- Ship cemetery, Muynak — Arian Zwegers / Wikimedia Commons · CC BY 2.0



