Çekip Giden Deniz: Aral Rehberi

Kısaca: 1960’lardan itibaren Aral’ı besleyen iki nehrin — Amu Derya ve Sir Derya’nın — suyunun büyük kısmı Orta Asya’nın pamuk tarlaları için kurulan devasa bir sulama ağına gitti. Nehirler sulamaya devam etti; deniz küçülmeye devam etti. 1990’lara gelindiğinde Kuzey ve Güney Aral olarak ikiye bölünmüştü. 2000’lerde Güney Aral yeniden bölündü ve en derin kısmı özgün su miktarının yaklaşık %90’ını kaybetti. Açığa çıkan deniz dibi adı olan yeni bir çöle dönüştü: dünyanın en genç çöllerinden biri olan Aralkum.

Açığa çıkan deniz dibi tuzludur ve rüzgârlı günlerde toz fırtınaları bu tuzu Aralkum’dan havaya kaldırır. Bir zamanlar on binlerce kişiye iş veren balıkçılık bir kuşak içinde sona erdi ve Muynak çok daha küçük bir kasabaya dönüştü.

Bunların hiçbiri ziyaret için bir neden gibi okunmuyor. Ama bölge kapanıp beklemekle kalmadı — başına gelenlerin etrafında kendini yeniden kuruyor ve içine adım atılacak daha ilginç hikâye de bu.

Herkesin görmeye geldiği görüntü budur ve bunu hak ediyor. Bir düzine kadar paslı balıkçı teknesi eski limanın yukarısındaki yüksek zeminde, kuru kumun içinde tuhaf açılarla yan yatmış duruyor; boyaları çoktan turuncu pasa dönmüş. Hiçbir yönde görünürde su yok. Kasabadaki küçük bir müze — mütevazı ama iyi hazırlanmış — fotoğrafların tek başına anlatamadığını tamamlıyor: çalışan limanın siyah-beyaz fotoğrafları, Sovyet dönemi balık kotaları ve kıyı şeridinin on yıl on yıl geri çekilişini gösteren bir maket. Gemilerin arasında durduktan sonra maketi görmek, ölçeği gerçekten kavramanızı sağlayan şeydir.

Nukus ile Aral kıyısı arasında rota, eski deniz dibiyle buluştuğu yerde dik yarlarla aşağı inen bir kireçtaşı platosu olan Üstyurt’u geçer. Özbekistan’ın geri kalanından gerçekten farklı türde bir manzaradır: şehir yok, ekili vadi yok, yalnızca akşamın alçak ışığında neredeyse ay yüzeyi gibi görünen kanyonlarla yarılmış düz bir yayla. Beklenmedik şekilde, ülkede mutlak sessizlik için en iyi yerlerden biridir — yol gürültüsü yok, başka gruplar yok, kilometrelerce inşa edilmiş hiçbir şey yok.

Nukus’un kendisi Sovyet planlı bir bölge başkentidir ve gezginlerin çoğu kendisi için orada oyalanmaz — bir bina dışında. Savitsky Müzesi, dünyanın en büyük Sovyet avangart sanat koleksiyonlarından birine ev sahipliği yapar; koleksiyonu, onlarca yılını o dönemde pek tanınmayan sanatçıların eserlerini arayarak geçiren ve onları Özbekistan’ın bu uzak köşesine getiren tek bir koleksiyoncu, İgor Savitsky oluşturmuştur. Bir çölün kenarında rastlanacak tuhaf ve gerçekten mükemmel bir müzedir; gezinin Aral ayağından önce ya da sonra uğramaya değer.

Aral Gölü tek başına bir destinasyon değildir — Taşkent’ten bir uzatma olarak ulaşılır ve mesafeler hatırı sayılır olduğu için büyük kısmı karayolundan çok 4×4 araçla ve iç hat uçuşuyla yapılır. AroundCA’nın kendi rotası üç gün sürer: Taşkent–Nukus uçuşu, ciple Muynak’a ve gemi mezarlığına gidiş, gece için Aral kıyısındaki bir kampa Üstyurt platosunu geçerek varış, ertesi gün Sudoçye Gölü ve Mizdahan nekropolü üzerinden Nukus’a dönüş ve akşam Taşkent’e uçuş. Tek başına bir gezi olarak değil, daha uzun bir Özbekistan programına uzatma olarak kurgulanmıştır — gezginlerin çoğu yalnızca bunun için uçmak yerine onu bir Semerkant–Buhara–Hive rotasına ekler.