Języki Uzbekistanu: uzbecki, rosyjski i jak czytać napisy

Na bilecie kolejowym stoi Toshkent, tablica na dworcu pokazuje Samarqand, a hotel w Bucharze podaje adres jako Buxoro. Nikt nie zrobił błędu. To język uzbecki zapisany alfabetem łacińskim, a gdy poznasz cztery czy pięć liter, cały kraj stanie się łatwiejszy do czytania.

Jesteśmy biurem podróży z Taszkentu, a o to goście pytają nas przed niemal każdą podróżą: jakim językiem się tu mówi i czy wystarczy angielski? Poniżej krótka odpowiedź, a potem dłuższa: uzbecki, rosyjski, języki, które usłyszysz w Samarkandzie i Nukusie, jak przeczytać napis i kilkanaście słów, które otwierają drzwi.

Jakimi językami mówi się w Uzbekistanie

Językiem państwowym jest uzbecki. Ustawowo stał się nim 21 października 1989 roku, prawie dwa lata przed uzyskaniem niepodległości, a od 2019 roku ta data jest świętem – Dniem Języka Uzbeckiego. Jeśli jesteś tu pod koniec października, zobaczysz je na plakatach i szkolnych scenach.

Uzbecki należy do rodziny języków tureckich. Jeśli znasz turecki albo kazachski, wyłapiesz znajome słowa, choć nie całe zdania. Rosyjski nie ma statusu urzędowego, ale w Taszkencie i innych dużych miastach wciąż jest powszechnie rozumiany i usłyszysz go w sklepach, urzędach i taksówkach. W Republice Karakałpacji, na północnym zachodzie, językiem państwowym obok uzbeckiego jest karakałpacki. A w Samarkandzie i Bucharze w starych dzielnicach i na bazarze usłyszysz tadżycki, odmianę perskiego.

Czy zatem wystarczy angielski? W hotelach, w kasach muzeów, w wielu restauracjach czterech głównych miast i wśród młodych ludzi zwykle tak. Z taksówkarzem, przy straganie na targu czy na wsi często nie. Tę lukę łatwo wypełnić, a reszta przewodnika pokazuje jak.

Uzbecki: jak czytać szyldy i bilety

Uzbekistan przyjął alfabet łaciński dla języka uzbeckiego ustawą z 2 września 1993 roku, po ponad pięćdziesięciu latach cyrylicy. Do 1928 roku uzbecki zapisywano pismem arabskim, potem przez krótki czas łacinką, a od 1940 roku cyrylicą. Dlatego dziś zobaczysz oba alfabety: nazwy ulic, bilety kolejowe i oficjalne strony internetowe po łacinie, a wiele szyldów sklepowych, menu i gazet wciąż cyrylicą.

Kilka liter załatwia większość sprawy:

• X to gardłowe „ch”: Xiva to Chiwa, Buxoro to Buchara.
• Q to „k” wymawiane głęboko w gardle: Samarqand, Qarshi.
• O brzmi podobnie do „o” w angielskim „hot”, dlatego Toshkent wymawia się niemal jak Taszkent.
• O‘ i G‘ mają mały apostrof: o‘ to bardziej zaokrąglone „o”, g‘ to miękkie, gardłowe „gh”, jak w Farg‘ona, czyli Dolinie Fergańskiej.
• Sh i Ch czyta się jak polskie „sz” i „cz”, a J jak „dż” w słowie „dżem”: Jizzax.

W praktyce ma to znaczenie. Bilety kolejowe i lotnicze, tablice odjazdów na dworcach i nazwy w aplikacjach taksówkowych używają zapisu łacińskiego, więc warto rozpoznawać na pierwszy rzut oka Buxoro, Xiva i Urganch.

Rosyjski: język dużych miast

Rosyjski to drugi język, który najpewniej usłyszysz, zwłaszcza w Taszkencie. Wiele menu w miejskich restauracjach jest po uzbecku i rosyjsku, niektóre także po angielsku. Starsi taksówkarze i sklepikarze, widząc cudzoziemca, często przechodzą na rosyjski, bo spodziewają się, że znasz raczej ten język niż uzbecki.

Nie musisz mówić po rosyjsku, by podróżować. Ale umiejętność czytania cyrylicy, nawet powoli, pomaga przy menu i szyldach w miastach. Dziesięć minut z alfabetem przed lotem to dobrze spożytkowany czas.

Tadżycki i perski w Samarkandzie i Bucharze

Przez stulecia perski był w tym regionie językiem poezji, nauki i dworu, obok arabskiego – języka religii. Spotkasz go na budowlach: wiele napisów na medresach i mauzoleach Samarkandy i Buchary jest po arabsku i persku. W obu miastach usłyszysz też tadżycki, współczesną odmianę perskiego, którą się tu mówi.

Alisher Navoi i korzenie uzbeckiego

Literackim przodkiem uzbeckiego jest czagatajski, turecki język dworów Timurydów. Jego wielkim poetą był Alisher Navoi (1441–1501), który pisał zarówno po turecku, jak i po persku. W 1499 roku napisał traktat porównujący oba języki, „Osąd dwóch języków”, by pokazać, że turecki udźwignie wielką poezję tak samo jak perski. Babur, założyciel dynastii Wielkich Mogołów, napisał swoje wspomnienia, „Baburnamę”, w tym samym czagatajskim.

Navoi zobaczysz wszędzie: w Taszkencie jego imię noszą ulice, teatr, pałac kina i stacja metra. Na stacji Alisher Navoi ceramiczne panele przedstawiają sceny z jego poematów – to dobry przystanek podczas przejażdżki taszkenckim metrem.

Karakałpacki w Nukusie i na północnym zachodzie

Karakałpacki to również język turecki, bliski kazachskiemu. Zapisuje się go własnym alfabetem łacińskim, z literami takimi jak á, ó i ú, których nie ma w uzbeckim. W Nukusie zobaczysz go na szyldach i na podpisach w muzeum; w Muzeum Sawickiego poszukaj sal z karakałpacką biżuterią, strojami i tkanymi pasami do jurt. Ludzie w Nukusie mówią też po uzbecku i rosyjsku, więc się nie zgubisz.

Angielski i przewodnicy

Angielski szybko zyskuje na popularności, przede wszystkim wśród studentów i osób pracujących z przyjezdnymi. Na naszych wycieczkach przewodnik anglojęzyczny jest w cenie, a przewodnik polskojęzyczny – na życzenie, więc kwestia języka dotyczy głównie wolnych wieczorów i chwil, gdy wychodzisz sam.

Na te godziny wystarczą: aplikacja do tłumaczenia z uzbeckim i rosyjskim w telefonie, wizytówka hotelu z adresem zapisanym łacinką i aplikacja taksówkowa z wpisanym adresem. Te, które tu działają, wymieniamy w artykule przydatne aplikacje w Uzbekistanie. Jeśli chcesz mieć kogoś przy sobie przez dzień w mieście, zobacz, jak działa u nas prywatny przewodnik.

Kilkanaście uzbeckich słów, które otwierają drzwi

Nikt nie oczekuje od przyjezdnego, że będzie mówił po uzbecku. Właśnie dlatego kilka słów działa tak dobrze: powiedz „rahmat” kobiecie sprzedającej chleb na Chorsu i zobacz, jak zmienia się jej twarz.

• Assalomu alaykum – dzień dobry (grzeczne powitanie); salom – cześć.
• Rahmat – dziękuję; katta rahmat – bardzo dziękuję.
• Iltimos – proszę.
• Ha / yo‘q – tak / nie.
• Kechirasiz – przepraszam.
• Qancha? – ile kosztuje?
• Mazali – pyszne; najlepszy komplement dla każdego kucharza.
• Choy, non, suv, osh – herbata, chleb, woda, plow.
• Xayr – do widzenia.

Powitaniu towarzyszy gest: mężczyźni często kładą prawą dłoń na sercu. Więcej o codziennych zwyczajach piszemy w artykule jak się ubrać i jak zachowywać w Uzbekistanie. Dobrym miejscem, by użyć wszystkich tych słów naraz, jest kolacja u miejscowej rodziny w Bucharze.

W skrócie

• Uzbecki jest językiem państwowym (od 21 października 1989 roku); rosyjski jest powszechnie rozumiany w miastach; karakałpacki jest językiem państwowym w Karakałpacji; tadżycki usłyszysz w Samarkandzie i Bucharze.
• Naucz się pięciu liter uzbeckiej łacinki (x, q, o‘, g‘, sh/ch), a przeczytasz bilety, tablice na dworcach i nazwy ulic: Buxoro, Xiva, Samarqand.
• Angielski działa w hotelach, muzeach i wielu miejskich restauracjach; w taksówkach i na targach korzystaj z aplikacji i wizytówki hotelu z adresem.
• Na naszych wycieczkach przewodnik anglojęzyczny jest w cenie, a przewodnik polskojęzyczny – na życzenie. Planując trasę, zacznij od 8-dniowej wycieczki klasycznej albo dnia w stolicy z wycieczką po najważniejszych zabytkach Taszkentu.
• Powiedz „rahmat”. Nic nie kosztuje, a zawsze zostaje w pamięci.