Uzbeckie słowa i zwroty dla podróżnych: kieszonkowe rozmówki

Trzy słowa przeprowadzą podróżnego przez większość dnia w Uzbekistanie: assalomu alaykum rano, qancha? na bazarze i rahmat na pożegnanie. Dodaj liczby od jednego do dziesięciu, słowo „taniej” i sposób, by powiedzieć taksówkarzowi „proszę się tu zatrzymać”, a sam poradzisz sobie w czajchanie, na targu i w drodze powrotnej do hotelu.

Jesteśmy biurem podróży w Taszkencie, a to kieszonkowe rozmówki, które dalibyśmy przyjacielowi przed wyjazdem: krótkie tabele według sytuacji, uzbeckie zwroty dla podróżnych w oficjalnej pisowni łacińskiej, którą widzisz na szyldach, prosty sposób ich wymowy i, tam gdzie to pomaga, rosyjski. Jak działa alfabet i jakimi językami mówi się w różnych miejscach, opisujemy w przewodniku języki Uzbekistanu.

W tabelach środkowa kolumna to pisownia uzbecka. Ostatnia kolumna to nasz uproszczony zapis wymowy w notacji angielskiej: czytaj go sylaba po sylabie („sh” to polskie „sz”, „ch” to „cz”, „y” to „j”). „Kh” oznacza uzbeckie x, gardłowy dźwięk jak polskie „ch”, a „k” w słowach takich jak kan-cha to uzbeckie q, wymawiane głębiej w gardle. Nikt nie oczekuje, że gość będzie brzmiał jak miejscowy; liczy się wysiłek.

Powitania, podziękowania i ręka na sercu

Tutaj powitanie jest przed wszystkim innym: przed pytaniem, ceną czy prośbą. Pełna forma to assalomu alaykum; wobec rówieśników i osób młodszych, a także gdy już kogoś znasz, wystarczy salom. Zwykle pada potem pytanie, jak się masz, i grzecznie jest zapytać o to samo.

Znaczenie	Po uzbecku	Wymowa
Dzień dobry (grzecznie)	Assalomu alaykum	as-sa-lo-mu a-lay-kum
Odpowiedź na nie	Va alaykum assalom	va a-lay-kum as-sa-lom
Cześć	Salom	sa-lom
Jak się pan/pani miewa?	Yaxshimisiz?	yakh-shi-mi-siz
Dobrze, dziękuję	Yaxshi, rahmat	yakh-shi, rah-mat
Dzień dobry (rano)	Xayrli tong	khayr-li tong
Dziękuję	Rahmat	rah-mat
Bardzo dziękuję	Katta rahmat	kat-ta rah-mat
Nie ma za co	Arzimaydi	ar-zi-may-di
Proszę	Iltimos	il-ti-mos
Przepraszam	Kechirasiz	ke-chi-ra-siz
Do widzenia	Xayr	khayr
Do zobaczenia	Ko'rishguncha	ko-rish-gun-cha

Gest znaczy tyle samo co słowa. Prawa ręka na sercu z lekkim skinieniem głowy to sposób, w jaki ludzie się witają i dziękują, i sprawdza się wobec każdego. Mężczyźni zwykle podają sobie ręce; przy kobiecie poczekaj: jeśli poda rękę, uściśnij ją, a jeśli nie, właściwym powitaniem jest ręka na sercu. Gdy gospodarz nalewa ci herbatę, ręka na sercu i rahmat mówią wszystko. Więcej o codziennych zwyczajach w przewodniku jak się ubrać i zachować w Uzbekistanie.

Tak, nie i „nie rozumiem”

Znaczenie	Po uzbecku	Wymowa
Tak	Ha	ha
Nie	Yo'q	yok
Nie, dziękuję	Yo'q, rahmat	yok, rah-mat
Dobrze, w porządku	Mayli	may-li
Nie rozumiem	Tushunmadim	tu-shun-ma-dim
Nie wiem	Bilmayman	bil-may-man
Czy mówi pan/pani po angielsku?	Inglizcha gapirasizmi?	in-gliz-cha ga-pi-ra-siz-mi
Czy mówi pan/pani po rosyjsku?	Ruscha gapirasizmi?	rus-cha ga-pi-ra-siz-mi
Wolniej, proszę	Sekinroq, iltimos	se-kin-rok, il-ti-mos

Tushunmadim dosłownie znaczy „nie zrozumiałem” i to zwrot, którego będziesz używać najczęściej. Jest grzeczny i zachęca rozmówcę, by spróbował jeszcze raz, wolniej albo na migi. Jeśli rozmowa utknie, resztę załatwi aplikacja do tłumaczenia z pobranym do użytku offline uzbeckim i rosyjskim; te, które działają, wymieniamy w tekście przydatne aplikacje w Uzbekistanie.

W czajchanie

Choyxona, czyli czajchana, to miejsce, gdzie kilka uzbeckich słów najszybciej się opłaca. Herbata przychodzi pierwsza, chleb jest na stole, zanim o niego poprosisz, a menu jest często po uzbecku i po rosyjsku.

Znaczenie	Po uzbecku	Wymowa
Herbata	Choy	choy
Zielona herbata	Ko'k choy	kok choy
Czarna herbata	Qora choy	ko-ra choy
Chleb	Non	non
Woda	Suv	suv
Plow	Osh	osh
Pyszne!	Mazali!	ma-za-li
Bardzo smaczne	Juda mazali	ju-da ma-za-li
Proszę o rachunek	Hisob, iltimos	hi-sob, il-ti-mos

Mazali to najlepszy komplement, jaki możesz powiedzieć kucharzowi, i słowo, którego najbardziej będziesz potrzebować przy każdym posiłku. Jak nalewa się herbatę i dlaczego twoja czarka wraca napełniona tylko w jednej trzeciej, opowiadamy w tekście herbata i czajchana. Jeśli nie jesz mięsa, kluczowe słowo to go'shtsiz, „bez mięsa”; pełen zestaw zwrotów do zamawiania znajdziesz w naszym przewodniku wegetarianin w Uzbekistanie.

Na bazarze: ceny i spokojne targowanie się

Na bazarze każda cena zaczyna się od jednego słowa: qancha?, „ile?”. Targowanie się jest częścią zakupów, zwłaszcza przy suszonych owocach, orzechach, przyprawach i rękodziele, i jest to spokojna, przyjazna rozmowa, a nie zawody. Zapytaj o cenę, zaproponuj mniej z uśmiechem i spotkajcie się gdzieś pośrodku. Kupno kilku rzeczy u jednego sprzedawcy to najprostsza droga do lepszej ceny. W sklepach z metkami i w supermarketach ceny są stałe.

Znaczenie	Po uzbecku	Wymowa
Ile?	Qancha?	kan-cha
Ile to kosztuje?	Bu qancha?	bu kan-cha
Drogo	Qimmat	kim-mat
Taniej	Arzonroq	ar-zon-rok
Może być taniej?	Arzonroq bo'ladimi?	ar-zon-rok bo-la-di-mi
Jeden kilogram	Bir kilo	bir ki-lo
Nie potrzebuję, dziękuję	Kerak emas, rahmat	ke-rak e-mas, rah-mat
Piękne!	Chiroyli!	chi-roy-li

Sprzedawcy często dają ci do spróbowania morelę albo kilka orzechów. Weź, powiedz rahmat i nie czuj się zobowiązany do zakupu. Płać w sumach, drobnymi banknotami, żeby nie czekać na resztę. Dokąd iść i czego spróbować na każdym targu, opisujemy w przewodniku po bazarach Uzbekistanu.

Liczby od 1 do 10, 100 i 1000

Ceny w sumach idą w tysiące, więc liczbom warto poświęcić dziesięć minut przed lotem. Są regularne: gdy znasz te od jednego do dziesięciu, plus yuz i ming, zrozumiesz większość cen.

Liczba	Po uzbecku	Wymowa
1	bir	bir
2	ikki	ik-ki
3	uch	uch
4	to'rt	tort
5	besh	besh
6	olti	ol-ti
7	yetti	yet-ti
8	sakkiz	sak-kiz
9	to'qqiz	tok-kiz
10	o'n	on
100	yuz	yuz
1000	ming	ming

Większe liczby buduje się tak, jak brzmią: o'n ming to dziesięć tysięcy, yuz ming to sto tysięcy, a ikki yuz to dwieście. Jeśli cena zginie w gwarze bazaru, poproś sprzedawcę, by wpisał ją w telefonie; to zupełnie normalna prośba.

W taksówce

W miastach najprościej skorzystać z aplikacji taksówkowej: Yandex Go pokazuje cenę przed kursem, a adres wpisujesz zamiast go wymawiać. Taksówka z ulicy też jest w porządku; uzgodnij cenę, zanim wsiądziesz. Wielu kierowców mówi po rosyjsku, mniej po angielsku, więc te słowa przydadzą się tak czy inaczej.

Znaczenie	Po uzbecku	Wymowa
Na lotnisko	Aeroportga	a-e-ro-port-ga
Na dworzec kolejowy	Vokzalga	vok-zal-ga
Do hotelu	Mehmonxonaga	meh-mon-kho-na-ga
W lewo	Chapga	chap-ga
W prawo	O'ngga	ong-ga
Prosto	To'g'riga	togh-ri-ga
Proszę się tu zatrzymać	Shu yerda to'xtang, iltimos	shu yer-da tokh-tang, il-ti-mos
Ile to będzie kosztować?	Necha pul bo'ladi?	ne-cha pul bo-la-di

Końcówka -ga znaczy „do”. Dodaj ją do nazwy, a Registonga, Chorsuga czy Eski shaharga, „na stare miasto”, zawiozą cię tam, dokąd trzeba. Jak zapłacić kierowcy, wyjaśniamy w tekście karty, gotówka i napiwki w Uzbekistanie.

Gdzie pomaga rosyjski

Rosyjski nie ma statusu urzędowego, ale w Taszkencie i innych dużych miastach wciąż jest powszechnie rozumiany, w sklepach, urzędach i taksówkach. Poza miastami dalej zajdziesz z uzbeckimi słowami. Jeśli znasz trochę rosyjskiego, korzystaj z niego; jeśli nie, oto zwroty, które warto mieć pod ręką:

Znaczenie	Po rosyjsku, alfabetem łacińskim
Dzień dobry	Zdravstvuyte
Dziękuję	Spasibo
Proszę	Pozhaluysta
Ile to kosztuje?	Skolko stoit?
Nie rozumiem	Ya ne ponimayu
Proszę się tu zatrzymać	Ostanovite zdes, pozhaluysta
Pyszne	Vkusno
Do widzenia	Do svidaniya

Na naszych wycieczkach przewodnik anglojęzyczny jest w cenie, a przewodnik polskojęzyczny na życzenie, więc tych słów będziesz potrzebować głównie w wolne wieczory i na samodzielnych spacerach.

Przy stole: toasty i komplementy

Podczas rodzinnej kolacji albo uroczystości gospodarz może powiedzieć kilka ciepłych słów do gości. Nie musisz odpowiadać przemową. Wystarczy krótka odpowiedź, z tym, co masz w kieliszku czy czarce, herbatą włącznie:

Znaczenie	Po uzbecku	Wymowa
Za wasze zdrowie!	Salomatligingiz uchun!	sa-lo-mat-li-gi-ngiz u-chun
Za naszą przyjaźń!	Do'stligimiz uchun!	dost-li-gi-miz u-chun
Za gospodarzy!	Mezbonlar uchun!	mez-bon-lar u-chun
Dziękuję za posiłek	Dasturxoningizga rahmat	das-tur-kho-nin-giz-ga rah-mat
Wszystko było pyszne	Hammasi mazali edi	ham-ma-si ma-za-li e-di

Najlepiej spróbować tego wszystkiego naraz podczas naszej kolacji z miejscową rodziną w Bucharze albo rodzinnej kolacji w Chiwie. A na warsztatach, takich jak pracownia ceramiki w Gijduvanie, jedno chiroyli!, „piękne!”, rzucone nad pracą przed tobą, powie więcej niż długa przemowa.

W skrócie

• Zacznij od powitania, assalomu alaykum, i ręki na sercu.
• Rahmat, mazali i qancha? wystarczą w czajchanie i na bazarze; arzonroq otwiera spokojne targowanie się.
• Naucz się liczb od 1 do 10 plus yuz (100) i ming (1000): ceny idą w tysiące sumów.
• W taksówce powiedz nazwę miejsca z końcówką -ga, a potem shu yerda to'xtang.
• Rosyjski działa w dużych miastach; na naszych wycieczkach przewodnik anglojęzyczny jest w cenie, a przewodnik polskojęzyczny na życzenie.