Morze, które odeszło: przewodnik po Jeziorze Aralskim

Aral zasilały dwie wielkie rzeki, Amu-daria i Syr-daria. Od lat 60. XX wieku większość ich wody kierowano do ogromnej sieci irygacyjnej nawadniającej pola bawełny Azji Środkowej. Rzeki dalej nawadniały pola, a morze zaczęło się kurczyć. W 1987 roku podzieliło się na Aral Północny i Południowy. W 2003 roku Aral Południowy rozpadł się na basen zachodni i wschodni, a w sierpniu 2014 roku zdjęcia satelitarne po raz pierwszy pokazały, że basen wschodni całkowicie wysechł.

Odsłonięte dno stało się nową pustynią – Aralkum. Jest słone, a w wietrzne dni burze pyłowe unoszą tę sól w powietrze. W szczytowym okresie aralskie rybołówstwo zatrudniało około 40 000 osób; połowy przemysłowe skończyły się do 1987 roku.

Rdzewiejące kutry rybackie na dawnej linii brzegowej to obraz, który zna każdy, i stanie między nimi wciąż robi duże wrażenie. Ale kluczem do tego miejsca jest małe muzeum w mieście. Czarno-białe zdjęcia pracującego portu, rejestry połowów i mapa brzegu cofającego się dekada po dekadzie zamieniają uderzający widok w coś, co rozumiesz. Zawsze radzimy obejrzeć najpierw statki, a potem muzeum.

Mujnak znalazł też nowy rodzaj życia: od 2018 roku miasto gości Stihię, festiwal muzyki elektronicznej odbywający się tuż przy cmentarzysku statków, by zwrócić uwagę na Aral. To znak, że region nie zamknął się po prostu i nie czeka bezczynnie.

Za Mujnakiem droga biegnie po dawnym dnie morza i tu zaczyna się ta część historii, która rzadko trafia na zdjęcia. Na wyschniętym dnie ludzie sadzą saksauł, wytrzymałe pustynne drzewo, które trzyma piasek korzeniami i prawie nie potrzebuje wody, by powstrzymać wywiewanie soli i pyłu. W marcu 2025 roku w ramach projektu wspieranego przez UNDP posadzono 80 000 sadzonek saksaułu na 80 hektarach w rejonie Mujnaku, a na początku 2026 roku ruszyła nowa akcja, w której ma zostać posadzonych kolejnych 90 000 sadzonek.

Młoda plantacja wygląda skromnie: niskie, szarozielone krzewy, rzadko rozsiane. Ale rośnie tam, gdzie kiedyś było morze, a każdy krzew przytrzymuje piasek, który inaczej uniósłby wiatr.

W drodze do brzegu trasa wspina się na Ustiurt, wapienny płaskowyż, który tam, gdzie styka się z dawnym dnem morza, opada stromymi urwiskami. Nie ma tu miast ani zielonych dolin, tylko płaska wyżyna pocięta kanionami, które w niskim wieczornym świetle wyglądają niemal księżycowo. To jedno z najcichszych miejsc w Uzbekistanie: bez szumu dróg, bez tłumów, bez żadnej zabudowy na przestrzeni wielu kilometrów.

Noc spędza się w obozie nad wodą. Rano zejście do brzegu trwa dłużej, niż wydaje się z góry. Woda Aralu Południowego jest bardzo słona, a brzeg szary i twardy, miejscami pokryty białą skorupą soli. Dla większości naszych gości właśnie ten cichy poranek jest powodem przyjazdu.

Aral Południowy nie wróci do dawnego stanu: Amu-daria rzadko do niego dziś dociera. Na północy historia jest inna. W 2005 roku ukończono tamę Kokaral, oddzielającą Aral Północny od części południowej. W ciągu trzech lat poziom wody na północy podniósł się o około 12 metrów, zasolenie spadło z około 30 do 8 gramów na litr, a ryby słodkowodne wróciły. Aral Północny pokazuje, że część morza można odzyskać, jeśli zatrzyma się wodę.

Trasa powrotna znów przecina płaskowyż i zatrzymuje się nad jeziorem Sudocze, terenem podmokłym, na którym gniazduje mniej więcej połowa z około 230 gatunków ptaków regionu. Ostatni przystanek przed Nukusem to Mizdachan, czynna zabytkowa nekropolia na niskich wzgórzach pod Chodżejli, z ruinami starożytnego miasta Gyaur-Kala i mauzoleami budowanymi przez wiele stuleci. Jak na każdym czynnym cmentarzu, odwiedzający chodzą cicho i ubierają się skromnie.

Nukus, stolica Karakałpacji, to miejsce, gdzie wyprawa się zaczyna i kończy, a kryje jedną z największych niespodzianek Azji Środkowej. Państwowe Muzeum Sztuki im. Igora Sawickiego ma około 100 000 eksponatów, w tym jedną z największych na świecie kolekcji radzieckiej awangardy, gromadzoną przez Sawickiego przez dziesięciolecia, a obok niej karakałpacką biżuterię, stroje i zbiory archeologiczne. Jeśli pozwala na to lot, poświęć mu kilka godzin przed Aralem lub po nim. Nasz artykuł o Muzeum Sawickiego wyjaśnia, co zobaczyć.