Nowruz: uzbecki Nowy Rok jest starszy od islamu i znaczy więcej niż zwykłe święto

Nowruz należy do irańskiego roku słonecznego, który zaczyna się w równonoc. Jego korzenie sięgają zaratusztrianizmu i starszych wierzeń świata irańskiego, na długo przed przybyciem islamu do Azji Środkowej. Uczony Al-Biruni, urodzony w Chorezmie w 973 roku, pisał, że Nowruz uważano za pierwszy dzień, w którym wszechświat zaczął się poruszać. W 1079 roku grupa astronomów pod kierunkiem Omara Chajjama opracowała kalendarz dżalalijski, który wyznaczył początek roku na Nowruz i równonoc.

Perski epos „Szahname” daje świętu legendę: mityczny król Dżamszid ratuje ludzi przed zabójczą zimą, wznosi się w niebo na wysadzanym klejnotami tronie, a świat wita „nowy dzień”. To opowieść, a nie historia, ale wyjaśnia, co Nowruz zawsze świętował: koniec zimy.

Islam dotarł do Azji Środkowej w VIII wieku, a Nowruz przetrwał tę zmianę. Wyznacza przełom roku rolniczego, pierwszą zieleninę i pierwsze prace w sadach – moment ważny dla każdej rodziny, bez względu na wyznanie. Data więc została, a zwyczaje żyły dalej w domach i na ulicach. Przed świętem ludzie sprzątają domy i mahalle i kupują nowe ubrania; w czasie święta odwiedzają krewnych i przyjaciół i dają prezenty dzieciom. Wszystko to wyrasta z tej samej idei nowego początku.

W XIX wieku emirowie Buchary zamienili Nowruz w wielkie oficjalne obchody. Dziś Buchara jest jednym z najlepszych miejsc, by go zobaczyć, dlatego nasza wycieczka na Nowruz w Bucharze spędza 21 marca na starym mieście.

Jeśli Nowruz ma jeden rytuał należący tylko do niego, jest nim sumalak. Kilka dni przed świętem pszenicę namacza się i zostawia do skiełkowania. Kiełkującą pszenicę gotuje się z mąką i wodą w szerokim kazanie, a garnek stoi na ogniu od wieczora do świtu. Trzeba go cały czas mieszać, inaczej się przypali, więc nikt nie gotuje sumalaku sam: sąsiedzi siedzą wokół ognia, na zmianę mieszają łopatką, śpiewają i przy każdej zmianie wypowiadają życzenie. Pod koniec wrzuca się całe orzechy włoskie, każdy z osobnym życzeniem.

Rano w garnku jest gęsta, słodka, ciemnobrązowa masa. Nie ma w niej ani grama cukru: słodycz pochodzi z kiełkującego ziarna. Roznosi się ją sąsiadom w miseczkach i właśnie o to dzielenie się chodzi. Porcja sumalaku to nie tyle potrawa, ile pozdrowienie od całej ulicy.

Nowruz to moment, gdy na bazary trafia pierwsza wiosenna zielenina, a z nich prosto do świątecznych potraw. Ko'k somsa to samsa pieczona z zieleniną zamiast mięsa, ko'k chuchvara to małe pierożki z nadzieniem z ziół, a halim to długo gotowana kasza z pszenicy i mięsa. W mahallach, sąsiedzkich wspólnotach, ludzie gotują razem i zasiadają do wspólnego posiłku. Wiele z tych dań pojawia się tylko w tych tygodniach, więc marzec to czas, by ich spróbować. Więcej o uzbeckiej kuchni przez cały rok piszemy w przewodniku 10 uzbeckich dań, których warto spróbować.

Nowruz jest głośny i publiczny. Miasta i wsie urządzają sajl, wiosenny jarmark z muzyką, straganami z jedzeniem i zabawami. Kurasz, tradycyjne uzbeckie zapasy, gromadzi tłumy wokół maty pod gołym niebem. Dzieci puszczają latawce, między drzewami zawiesza się huśtawki, a ludowi muzycy grają w parkach i na placach. W Taszkencie główny koncert odbywa się 21 marca, a mniejsze obchody przez kilka dni wypełniają parki w całym mieście.

Sąsiedzi wspólnie sadzą też drzewa i porządkują ulice – to zwyczaj wspólnej dobrowolnej pracy zwany haszarem. Dla przyjezdnego to najprostszy sposób, by zobaczyć mahallę przy pracy.

W 2009 roku UNESCO wpisało Nowruz na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości; Uzbekistan był jednym z siedmiu krajów, które go zgłosiły. Wpis rozszerzano w 2016 i ponownie w 2024 roku, a dziś obejmuje trzynaście krajów, od Turcji po Mongolię. W 2010 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ ogłosiło 21 marca Międzynarodowym Dniem Nowruz.

Wspólne korzenie nie oznaczają identycznych zwyczajów. W Iranie symbolem święta jest haft sin, stół z siedmioma przedmiotami, których nazwy zaczynają się na literę „s”. W Uzbekistanie taki stół nie jest tradycją; uzbecki Nowruz żyje na ulicy, w mahalli i wokół garnka z sumalakiem.