Uzbekistan Airways, Taşkent’ten Termez’e yaklaşık bir saat yirmi dakikada uçar. Treni tercih ederseniz gece treni Taşkent Güney garından 21:13’te kalkar ve ertesi sabah 11:17’de varır. Her iki durumda da rehberiniz ve şoförünüz sizi varışta karşılar.

Şehrin 2.500. yıldönümü için 2002’de açılan Termez Arkeoloji Müzesi’yle başlıyoruz; onu turkuaz kubbesinden tanırsınız. İçeride yaklaşık 27.000 eser var: Baktriya ve Kuşan heykelleri, sikkeler, duvar resimleri ve önümüzdeki iki gün göreceğiniz Budist manastırlarından buluntular. Ona bir saat ayırın: müzeden sonra tepelerdeki çıplak kerpiç duvarları okumak çok daha kolay olur.

Öğleden sonranın geç saatlerinde Zurmala stupası. MS 1.–2. yüzyıllarda yaklaşık 1,2 milyon kerpiçten inşa edilmiştir ve hâlâ 13 metre kadar yüksekliktedir. 1927’de bilim insanı Aleksandr Strelkov bunun bir Budist stupası olduğunu öne sürdü; yaklaşık elli yıl sonra Galina Pugaçenkova’nın yönettiği kazılar onu haklı çıkardı: Orta Asya’da tespit edilen ilk Budist yapıydı. Alçak güneş tuğla sıralarını belirginleştirir.

Bilmekte fayda var: İlk günü uçuş veya tren saatlerinize göre planlıyoruz.

Gece Termez’de

Erkenden, keşişlerin bir manastır kasabasına dönüştürdüğü üç tepeli Kara Tepe’ye yola çıkıyoruz. Yamaçlara tapınaklar oymuş, önlerine avlular ve stupalar inşa etmişler. Bazı mağaraların çevresinde koridorlar dolaşır; keşişler bu sayede pradakşina denen bir ritüelle kutsal tasvirin etrafında yürüyebilirdi. Yarı yıkık hücrelerin bazılarında 12. yüzyıla kadar münzeviler yaşadı. 2014’ten 2017’ye kadar Japonya’daki Rissho Üniversitesi’nden bir ekip, Özbek meslektaşlarıyla birlikte her eylül kuzey tepede kazı yaptı.

Hemen yanında, 1968’de kumulların arasında kaymaktaşından oyulmuş bir Buda heykeli bulunduktan sonra keşfedilen Fayaz Tepe var. Manastır MS 1. yüzyılda kuruldu ve 5. yüzyıl civarında terk edildi. Planı kolayca takip edilir: 33’e 20 metrelik avlusuyla bir tapınak, kuzeybatıda keşiş hücreleri, güneydoğuda hizmet odaları ve ayrı duran stupa. Restorasyon 2000’de UNESCO ile başladı ve özgün stupa bugün yeni bir koruyucu kubbenin içinde durur: ona cam bir pencereden bakarsınız.

Günün sıcak saatlerinde öğle yemeği ve mola. Öğleden sonranın geç saatlerinde, modern şehrin birkaç kilometre batısında, Amu Derya boyunca Eski Termez. MÖ 3. yüzyıldan önce bir şehirdi ve Cengiz Han ordusunun iki günlük bir kuşatmanın ardından onu aldığı 1220’ye kadar yaşadı. Kenarında, 9. yüzyıl sufisi ve Hatmü’l-Evliya’nın yazarı Hakim et-Tirmizi’nin türbesi durur. Külliye altı yüzyıl boyunca büyüdü: 11. yüzyılın sonunda oymalı gançla kaplanan tek kubbeli bir odadan, Timur’un torunu Halil Sultan tarafından 1405–1409’da inşa edilen hankaha kadar. Önce mezarın üzerindeki 15. yüzyıl başından kalma beyaz mermer mezar taşına bakın.

Bilmekte fayda var: Fayaz Tepe ve Kara Tepe’de neredeyse hiç gölge yoktur: şapka ve su getirin. Kara Tepe ziyaretini önceden ayarlıyor ve tarihleriniz için teyit ediyoruz. Hakim et-Tirmizi ziyarete açık bir türbedir: omuzlarınızı ve dizlerinizi örtün, kadınlar bir eşarp almak isteyebilir. Daha fazlası Özbekistan’ın türbeleri rehberimizde.

Gece Termez’de

Sabah Amu Derya boyunca yaklaşık 30 km kuzeybatıya, Kampır Tepe’ye gidiyoruz. İnşaat, Büyük İskender’in Orta Asya seferi döneminde, MÖ 4. yüzyılda başladı ve kasaba yaklaşık dört yüz yıl yaşadı. Bir nehir limanıydı: limanın üzerindeki bir terasta yuvarlak kuleli bir kerpiç kale yükseliyor, bir deniz feneri teknelere yol gösteriyordu. Kapılardan biri Pamfilya’daki Sillyon’da bulunan bir kapının tasarımını kopyalar; alanı 1972’de keşfeden Edvard Rtveladze’nin burayı Oksus kıyısındaki İskenderiye olarak görmesinin bir nedeni de budur. Alan yeniden inşa edilmemiş, kazılmıştır: gerçek duvarlar ve sokaklar arasında yürürsünüz.

Öğle yemeğinden sonra şehrin kuzeydoğusu. Sultan Saadet, soylarını Hz. Muhammed’e dayandıran bir hanedan olan Termez seyyidlerinin aile nekropolüdür. 10. yüzyıldan 17. yüzyıla kadar uzun bir geçit boyunca gelişti: 15. yüzyıldan bir eyvanla birleşen 10. yüzyıldan iki kare kubbeli türbe, ardından sıra sıra sonraki dönem mezarları, camiler ve bir hankah; toplamda yaklaşık 120 mezar.

Yakınlarda, içinde kubbeli bir salon ve oymalı ganç bulunan bir hankah olan Kokildor Ata ve “kırk kız” anlamına gelen, kerpiçten büyük kare bir yapı olan Kırk Kız var. Dışarıdan savunma için yapılmış gibi görünür, ancak arkeologlar onun bir kervansaray ya da yazlık bir saray olduğunu düşünür.

Bilmekte fayda var: Kampır Tepe ziyaretini programı planlarken tarihleriniz için teyit ediyoruz.

Gece Termez’de

Baysun, Termez’in yaklaşık 141 km kuzeyinde, karayoluyla iki saatten biraz fazla mesafede, ovanın Baysuntau sıradağlarına yerini bıraktığı yerdedir. 2001’de UNESCO, Baysun İlçesi kültürel alanını somut olmayan mirasın bir şaheseri ilan etti ve 2008’de Temsili Liste’ye kaydedildi. İpek Yolu sönükleştiğinde ilçenin yalıtılmışlığı eski gelenekleri yaşattı: ritüel şarkılar, destanlar ve danslar burada hâlâ hayatın bir parçasıdır.

Pazarıyla kasabayı dolaşıyor, manzara için dağlara çıkıyor ve akşam Termez’e dönüyoruz. İlçe her mayıs ayında uluslararası Baysun Bahori folklor festivaline ev sahipliği yapar; tarihleriniz yakınsa bize söyleyin, programı ona göre planlayalım.

1938’de bir Neandertal çocuğunun bulunduğu Teşik-Taş mağarası ve Sangardak şelalesi bir 4×4 ve daha fazla zaman gerektirir. Bunlar, yine Termez’de başlayıp biten altı günlük Wild Expedition: Baysun turumuzdadır.

Günü yolda geçirmek istemezseniz, Termez’de serbest bir gün olur.

Gece Termez’de

Serbest sabah, ardından yaklaşık bir saat yirmi dakika süren Taşkent uçuşunuz ya da yolculuğunuzun devamı için transfer. Trenle seyahat ediyorsanız tarihleriniz için tarifeyi kontrol ediyor ve biletleri alıyoruz.

1968’de Fayaz Tepe’de bulunan Buda heykeli ve manastırlardaki duvar resimlerinin çoğu Taşkent’teki Özbekistan Devlet Tarih Müzesi’nde saklanır. Başkentte bir gününüz varsa onları orada görün: ayrıntılar 1 veya 2 günde Taşkent rehberimizde.